دانلود پایان نامه

9شمسی 145
به سان رهنوردانی که در افسانهها گویند:
گرفته کولهبار زادره بر دوش
گرفته چوب خیزران در مشت
گهی پرگوی و گه خاموش
در آن مهگون فضای خلوت افسانهای شان راه میپویند
ما هم،
راه خود را میکنیم آغاز …
اخوان””
مقدمه
شروع قرن حاضر در ایران سرآغاز تحولات مهمی در عرصه های مختلف اجتماعی و فرهنگی کشور بود که از سالهای پیش در دوره قاجار حرکتهای تدریجی در راستای آنها صورت گرفته و در این دوره به ثمر می رسیدند. از سویی تحولات و تاثیر جنگ جهانی اول، نیاز به یک خیزش عظیم برای رهایی از مشکلات موجود را غیر قابل اجتناب می کرد و از سوی دیگر گسترش ارتباطات سیاسی و فرهنگی کشور با اروپا و تاسیس دانشگاه، افزایش تعداد تحصیل کردگان دانشگاهی، باز گشت برخی از تحصیل کردگان ایران از دانشگاههای اروپایی و اقتدار دولت مرکزی، میل باطنی برخی دولتمردان به توسعه و نجات جامعه، زمینه های مساعدی را برای توجه به نوسازی کشور در عصر پهلوی اول فراهم کرده بود. تحولات نوسازی کشور در این دوره بسیاری از ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعه را تحت تاثیر قرار داده است و در این میان مسئله دین خصوصاً نحوه توجه و پرداختن به موضوع دین اسلام و آموزه های اسلامی از بحث های حساس به حساب می آید.
اینکه نگاه حکومت به موضوع دین در عرصه های مختلف و سیاست های کلی نظام چگونه بوده است، موضوع مفصلی است که در قالب این نوشتار نمی گنجد؛ اما از آنجا که نظام آموزشی و در راس آن مدارس ابتدایی پس از کانون خانواده مهمترین کانون انتقال مفاهیم و آموزشهای نسل پیش و فرهنگ و سنن جامعه به آیندگان به شمار می آید، می توان جایگاه والایی را برای نظام آموزشی در جهت انتقال مفاهیم دینی به درون جامعه یا بالعکس در جهت رد یا تقلیل گرایشات دینی جامعه قائل شد. از سوی دیگر تا پیش از دوران پهلوی روحانیون و علوم دینی نقش محوری و جایگاه مهمی را در تعلیم و تربیت سنتی ایفا می کرد و محتوای اصلی نظام تعلیم و تربیت بر مدار دین و علوم دینی می چرخید که با ایجاد نظام آموزشی جدید از این نقش محوری کاسته شده و تاثیر مدارس و علوم دینی در مجموع نظام آموزشی به شدت تضعیف شد. با توجه به نفوذ و گستردگی تاثیر نظام آموزشی در ارکان مختلف جامعه، تغییر در این حوزه می تواند به تاثیرات عمده در مجموعه جامعه منتهی شود. بدین ترتیب آنچه در این تحقیق مورد دقت و مطالعه قرار گرفته، بررسی چگونگی نگاه و توجه به مسئله دین در نظام آموزشی دوره پهلوی اول می باشد.
همانگونه که اشاره شد، تحولات نوسازی در عرصه های مختلف صورت گرفته که یکی از محوری ترین تحولات در نظام آموزش و پرورش این دوره بروز و ظهور داشته است. این نوسازی در راستای توسعه کشور و جبران عقب ماندگیهای آن خصوصاً در جریان جنگ جهانی اول بوده و استفاده از تجربه کشورهای مترقی آن زمان در این خصوص ناگزیر بوده است. از این رو تاثیر تجربیات آنان را در فرایند نوسازی آموزشی به خوبی می توان مشاهده کرد. از آنجا که نظام های سیاسی اروپایی عمدتاً بر مبنای جداسازی تعلیمات دینی از عرصه های اجتماعی و سیاسی جامعه قرار داشته، انتظار می رود که در فرایند نوسازی کشور رد پای این دیدگاه را بتوان مشاهده کرد. اما تحرکات اقلیت های دینی و گرایشات دینی به سمت احیای دین زرتشت و آزادی عمل روحانیون اسلامی در ابتدای حکومت پهلوی اول این موضوع را مورد تردید قرار می دهد. رفته رفته از حوزه عمل دین اسلام و اقلیت های دینی در جامعه کاسته شده و برخی اقدامات نوگرایانه متضاد با برخی از آموزه های دین اسلام اتفاق افتاده است. در حوزه آموزش و پرورش کشف حجاب، کاهش ساعات تدریس دینی نسبت به دوره قبل از حکومت پهلوی اول و ایجاد مدارس مختلط از جمله این موارد به شمار می آید. اما قضاوت در خصوص نگاه حکومت به مسئله دین در نظام آموزش از طریق توجه به این چند مورد محدود کاملاً ناصحیح بوده و لزوم تحقیق عمیق تر را روشن می سازد.
بدین جهت در این نوشتار در فصول مختلف به بررسی مسائل و موضوعات مرتبط، با دقت و نگاه جستجوگرانه پرداخته شده است تا مدعای بالا مورد تحقیق قرار گیرد. این تحقیق شامل پنج فصل می باشد که در فصل اول به بیان مسئله و تدقیق جوانب مختلف موضوع از جمله بیان ضرورت، بیان مسئله و فرضیات و معرفی شیوه تحقیق و نقد منابع مورد استفاده پرداخته شده است.
فصل دوم به مطالعه سیاستهای فرهنگی دوره پهلوی اول اشاره شده و اصول پایه ای که زیر بنای نگرش فرهنگی این دوره را تشکیل می دهد را بیان می دارد که از آن جمله وطن پرستی یا ملی گرایی و تجدد طلبی یا شبه مدرنیسم را می توان اصول پایه ای به حساب آورد. در ادامه فصل اقدامات اجرایی در زمینه فرهنگ جامعه مورد اشاره قرار گرفته است.
فصل سوم مربوط به نگرش فرهنگی رضاشاه در گسترش آموزش و پرورش نوین است. تلاش در جهت مدرن سازی جامعه و احیای گذشته باستانی و افتخارات ایران باستان و نیز معرفی بزرگان علم و ادب جامعه از مهمترین ویژگی های اقدامات این دوره است که تاثیرات مشخصی در سیستم آموزشی و حتی محتوای کتب درسی داشته است.
فصل چهارم و پنجم که مهمترین بخش های پایان نامه است به شکل مستقیم تری به موضوع بحث پرداخته است. جایگاه دین در رویکرد نوسازی آموزشی این دوره در فصل چهارم مورد بحث قرار می گیرد. در این فصل فرآیند نوسازی نظام آموزشی و ویژگیهای آن معرفی شده و نیز نگرش رضاشاه به موضوعات دینی مورد مطالعه قرار گرفته و سپس اقدامات اجرایی انجام شده در جهت نوسازی آموزشی از منظر دینی مورد نقد قرار گرفته است که بر اساس آن برخی اقدامات همراستا با آموزه های ادیان الهی خصوصاَ اسلام قرار داشت و برخی اقدامات در جهت تضعیف یا محدود کردن دخالت دین اسلام در امور اجتماعی و سیاسی به نظر می آیند. بررسی محتوی کتابهای درسی و جایگاه دین در آن، موضوع فصل پنجم می باشد که با مراجعه به کتب درسی آن دوره محتوی این کتابها در زمینه پرداختن به دین و تقویت یا تضعیف آموزه های دینی مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین دیدگاه نویسندگان آنها نیز در حوزه دین بررسی شده است.
فصل اول
کلیات تحقیق
1-1 . بیان مسئله
تا قبل از دوران معاصر محتوای اصلی نظام تعلیم و تربیت بر مدار دین و علوم دینی می چرخید و علوم دینی نقش محوری و جایگاه مهمی را در تعلیم و تربیت سنتی ایفا می کرد. اما پیدایش تردید نسبت به نقش محوری دین در تعلیم و تربیت و حذف آموزش دین و معارف دینی از تعلیم و تربیت نوین اروپا در عصر روشنگری (پس از رنسانس) نظام آموزشی نوینی مستقل از آموزه های دینی را در کشورهای اروپایی پایه گذاری کرد. ورود مدرنیته به ایران در عصر قاجار ، همچنین آشنایی آنها با نظام تعلیم و تربیت نوین، موجب پیدایش حرکتهایی در جهت مدرن سازی نظام آموزشی کشور گردید و روی کار آمدن حکومت پهلوی اول به این اقدامات سرعت بیشتری بخشید؛ در این راستا با وجود حمایتهایی که در سیستم نظام آموزشی جدید از مسائل دینی در مدارس جدید می شد، اما به تدریج شاهد تغییر در نگرش مذهبی این مدارس می باشیم که به اعتقاد برخی این تحولات در جهت تضاد و تضعیف دین در جامعه صورت گرفته است. اما برخی محققین در این خصوص تردید داشته و تغییر در نوع نگرش دینی را لزوماً بی اعتقادی و مخالفت صریح با دین در جامعه نمی دانند.
در تحولات نوسازی عصر پهلوی که از ابتدای روی کار آمدن رضاشاه اتفاق افتاده ، هیچ تضادی با مسئله دین مشاهده نمی شود؛ اما به گواهی تاریخ تغییرات بنیادین در نوع نگرش دینی و اجتماعی در دوره دوم حکومت پهلوی اول با سفر به ترکیه بروز کرده است. زیرا پس از این رخداد، به دلیل تاثیر پذیری او از تجدد گرایی آتاتورک، نه تنها در حوزه مذهبی بلکه در حیطه فرهنگی و آموزشی ایران نیز تحولات عمیقی ایجاد شد. تحولات مربوط به جایگاه دین در آموزش و پرورش عصر پهلوی اول را می توان در دو حوزه ی محتوای کتابهای درسی و برخی سیاستهای اجرایی مرتبط با نظام آموزشی مورد بررسی قرار داد. چالش مهم در این مورد نوع رویکرد به دین است و این مسئله که آیا حکومت پهلوی یک حکومت غیر دینی ویا ضد دینی محسوب می گردد یا اینکه تنها یک تعدیل در زمینه اختیارات و تاثیرات دین در زمینه های اجتماعی و سیاسی جامعه ایران خصوصا در نوع و نحوه آموزش کودکان رخ داده است؟ آنچه مسلم است نگرش حکومت پهلوی به موضوع دین در معنای عام (نه منحصرا دین اسلام و مذهب شیعه)، خصوصا در حوزه آموزش و پرورش، در سالهای اولیه رویکرد سازشمند و موافق بوده است. اما اسناد تاریخی مطالعه شده گویای تغییر موضعی است که از دیدگاه برخی کاملا اساسی است اما برخی آن را یک رفورم نوگرایانه با توجه به مقتضیات زمان می دانند نه مخالفت اساسی با اصل دین.
مطالعه در خصوص این موضوع در سطح کلی سابقه ای طولانی دارد؛ اما بررسی آن منحصرا در حوزه آموزش و پرورش و نوسازی نظام آموزشی کشور کمتر موضوع بحث منابع مختلف بوده و از آنجا که تاثیر نظام آموزشی در نگرش عمومی جامعه به موضوعات مختلف غیرقابل انکار و کاملا اساسی است، لذا خلأ وجود مطالعه نسبتا جامعی که جوانب مختلف موضوع را در این حوزه مورد بررسی و تحلیل قرار دهد کاملا احساس می شود. اما عدم وجود پیش زمینه های کافی و مطالعات بی طرفانه ای که در زمان مورد نظر صورت گرفته باشد و نیز وجود دو دیدگاه کاملا متضاد که در حمایت و مخالفت کامل در این مورد بیان شده است و عدم رعایت بی طرفی از مشکلاتی است که در این زمینه وجود دارد. لذا تنها راه انجام چنین تحقیقی مطالعه اسناد مستقیم و کتب درسی زمان مورد نظر، مرور دیدگاه های متضاد و حفظ میانه روی و استنباط حد میانه از روی این دو دیدگاه می باشد. از آنجا که سیاستهای فرهنگی رضاشاه در تحول جامعه ایران و گذار از جامعه سنتی به جامعه مدرن و به ویژه در تحولات بنیادین آموزش و پرورش نقش موثر و محوری داشته، بررسی و تبیین کمّ و کیف این تحولات و عواقب آنها در عرصه آموزش و پرورش آن دوره، موضوع بررسی این پایان نامه می باشد. از این رو با یک رویکرد توصیفی تحلیلی به مطالعه جایگاه و نوع نگرش دینی در نظام آموزشی دوره پهلوی اول خواهیم پرداخت.
1-2. پیشینه تحقیق

مطلب مرتبط :   تاریخچه رکود اقتصادی در جهان

دسته بندی : علمی