فقهی و حقوقی

در سال 1379 طرحی با عنوان « نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور» در پنج ماده تنظیم شد که بعد از امضای 111 نفراز نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جلسه 18 مهر 1380 کلیات آن تصویب شد و در شهریور 1381 جزئیات آن به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیدولی شورای نگهبان ان را به دلیل مغایرت با شرع رد نمود. طرح مزبور در مرداد سال 1382 پس از چندین بار اصلاح مورد درخواست شورای نگهبان به صورت قانون درآمد(همان، ص 46).
1-5-2- پیشینه فقهی
تلقیح مصنوعی و باروری به کمک ابزار پزشکی به شیوه‌ای که امروز مطرح است در روایات سابقه‌ای نداشته و در فقه نیز، جز در عصر حاضر پیشینه ندارد. آنچه در روایات و آیات و ابواب فقهی آمده، یا ادخال نسب و باروری غیر متداول و غیر طبیعی است یا مبانی آن می‌باشد یابرخی فروعات و شیوه‌های تولید مثل است و در هیچ موردی به مصداق و موضوع بحث اشاره نشده است. البته با عنایت به اصول و کلیات فقه شیعه، مانند علت‌ها و حکمت‌ها، مصالح و مفاسد احکام، قواعد عام باب نسب و الحاق، عده، استبرای کنیز و… و ادله و روایات خاص مرتبط به شیوه‌های غیر طبیعی تولید مثل می‌توان احکام و آثار بارروی پزشکی را استنباط کرد (رضانیا معلم، 1384، ص 37).
البته درقرآن کریم آمده است:« وَأَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ فَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَسْقَیْنَاکُمُوهُ وَمَا أَنْتُمْ لَهُ بِخَازِنِینَ (حجر/22)؛ و بادها را بارور کننده فرستادیم و از آسمان آبى نازل کردیم و شما را بدان سیراب نمودیم، در حالى که شما ذخیره کننده‏ى آن نبودید (ترجمه فولاوند).
قرآن مسئله باروری را درباره ابرها نیز آورده وآن را مثل باروری گیاهان دانسته است. همچنان که باد ذراتی ازگرد گیاه نررا به گیاه ماده منتقل می‌کند و آن را بارور می‌سازد، درباره ابرها نیز قرآن مجید از همین حقیقت پرده برداشته است (شعرانی، بی‌تا، ج2، ص 366).
قرآن ابرها را به مادران و پدران تشبیه کرده است که به کمک بادها آمیزش می‌کنند و باردار می‌شوند و فرزندان خود را که دانه‌های باران است، به زمین می‌نهند (مکارم شیرازی، 1374، ج11، ص 61).
برخی مباحث و مسائل فقهی مرتبط با موضوع بحث عبارت‌اند از:
الف) در باب اکتساب به اعیان نجس: از مسائل مطرح دراین باب که با مراکز نگهداری انجمادی (بانگ اسپرم) ارتباط تنگاتنگی دارد، مسئله فروش منی است (شیخ انصاری، 1411ق، ص 3؛ خویی، بی‌تا، ج1، ص 57).
اگرچه این بحث فقهی در خصوص منی حیوان است اما با توجه به تعلیلی که در روایات و کلام فقها آورده شده استفاده می‌شود که بحث، عام و قابل سرایت به انسان است و همچنین عنوان بحث‌های فقهی دراین زمینه« فروش منی» به طور کلی است، نه فروش منی حیوان (رضانیا معلم، 1384، ص 38).
بعضی از فقها فروش منی را جایز می‌دانند و جهالت و فقدان قدرت برتسلیم را که برخی از فقهای دیگر ذکر کرده‌اند، رد می‌نمایند (خویی، بی‌تا، ج1، ص 57).
ب) حد مساحقه: مساحقه عبارت است از همجنس‌بازی زنان با زنان دیگر، از راه عضو تناسلی در این بحث فقهی روایاتی از ائمه (ع) صادر شده است که با تلقیح مصنوعی و نه روشهای باروری آزمایشگاهی- بیشترین و نزدیک‌ترین ارتباط را دارد ( نجفی، 1378ق، ج41، ص 396).
اگرچه فقهای شیعه در مورد سند این احادیث و مفادآنها اختلاف‌نظر دارند وبرخی به آن‌ها عمل نکرده‌اند (شهید ثانی، 1416ق، ج14، ص 418؛ ابن ادریس حلی، 1410ق، ص465؛ مغنیه، 1960م، ص373؛ ابن قدامه 1403ق، ج8، ص 189 به نقل از نظری، 1389، ص115)، ولی در هر صورت وجود این احادیث نشان دهنده مسأله تولید مثل غیر متداول و غیر طبیعی در فقه امامیه است.
ج) حد زنا: دراین مبحث فقهی مسئله تفکیک زنای حدی از غیرحدی و توجه به ماهیت آن در استنباط حکم جواز یا عدم جواز بارورهای پزشکی نقش دارد (نجفی، 1378ق، ج 41، ص258).
به لحاظ فقهی اگر انزال و حاملگی از طریق تفخیذ (مالیدن ران به ران یا در ران کردن چیزی) (دهخدا، 1347، ج4، ص 5996 به نقل از فرهنگ منتهی الارب و ناظم الاطباء) یا مالیدن آلت تناسلی مرد در فرج زن، بدون اینکه دخول صورت گیرد، رخ دهد عنوان زنا صادق نیست ولی دارای احکام و آثار خاصی است که بی‌ارتباط با برخی ازمصادیق بارورهای پزشکی نیست(رضانیا معلم، 1384، ص40).
د) باب نکاح و لعان: مسائل فقهی متعددی دراین دوباب مطرح شده که هم به حکم تکلیفی باروری‌های پزشکی ارتباط دارند و هم به حکم وضعی و آثار فقهی و حقوقی آن. برخی ازاین مسائل عبارت‌اند از:
1-جواز یا عدم جواز عزل و انزال منی در خارج ازرحم
2-عدم جواز نفی ولد در صورتی که فرزند ازطریق انزال منی در خارج از رحم متولد شود.
3-ولد شبهه که با تمسک به قاعده فراش، فرزند به شوهر زن ملحق می‌شود.
4-عده زن و فلسفه تشریع آن
5-باب وصیت، ارث و مسئله استبرای کنیز که در روایات ذکر شده است.
6-مباحث فقهی مرتبط با احکام اولاد، نسب ناشی از نکاح صحیح، شبهه و زنا و احکام محرمیت.
7-مسئله همجنس بازی مردان، دخول برحیوان و…. که دارای علت‌ها و حکمت‌های قابل تطبیق با موضوع هستند.
8-مسئله « استدخال الماء» که در فقه شافعی ویا « جذب الماء» در فقه شیعه که نوعی تولید نسل به شیوه غیر طبیعی بوده و با روش تلقیح مصنوعی شباهت‌های زیادی دارد(همان، ص 41).
با توجه به عناوین فقهی فوق، مبانی موضوع مورد بحث در فقه موجود است و بر فقها و حقوقدانان است این پدیده را جهت داده آن را تابع مصالح شرعی و انسانی نمایند.

                                                    .