سیره پیامبرو اهل بیت (علیهم السلام) درآموزش قرآن- قسمت ۳

قال رسول الله (ص):”زینوا القرآن باصواتکم فان الصوت الحسن یزید القرآن حسنا”[۴۱]
عن ابن مسعود:”.. فانیّ سمعت رسول الله یقول ان حُسن الصوت زینه القرآن”[۴۲]
قال رسول الله (ص):”لکل شی حلیه و حلیه القرآن الصّوت الحسن”[۴۳]
افرادی چون ابو حنیفه، شافعی، ابن مبارک، طبری، ابو بکر بن عربی و .. با استناد به چنین روایاتی و با این استدلال که لحن و تطریب و ترجیع در قرائت قرآن باعث می گردد قرائت قرآن جذاب تر شده و اثری عمیق و کارا بر دل و جان انسان ها بگذارد، استفاده از آنها در تلاوت قرآن را جایز شمرده اند.
در یکی دو دهه اخیر این مساله رنگ و بوی دیگری یافته، صوت حسن که به ورود جدی تطریب و ترجیع در قرائت کشیده شده بود و مجوز آن با استناد به همان احادیث صادر شده، پای در معرکه جدیدی گذاشت. با کلاسسیک تر شدن هنر موسیقی، مبانی جدیدی برای قرائت قرآن شناخته شد و قرائت کلام الله که در مکتب نبوی “امری عمومی و همگانی” بود و راهی تلقی می شد که همگان را به “بیان للناس” و “بلاغ للناس” بودن کلام الهی می رساند، به “امری تخصصی ” با اصول و فروع رنگارنگ خاص خود بدل گردید، به گونه ای که امروزه اگر کسی مطابق تعریف بخواهد قرآن را با صوت حسن بخواند باید سال ها در جلسات قرائت حضور یابد و تمرینات طاقت فرسایی را بگذارند تا بتواند جز قراء محسوب گردد و با صوت حسن قرآن بخواند.
سوال این است که اگر در بیان نبی اکرم (ص) شاهد ترغیب به تلاوت قرآن با صوت حسن هستیم، آیا در سیره عملی آن حضرت، می توان به مصداق شفاهی از صورت حسن دست یافت؟ به عبارت دیگر، آیا شخص پیامبر (ص) خود، قرآن را با صوت حسن می خوانده یا خیر و اگر صوت حسن در قرائت ایشان وجود داشته چگونه بوده؟
در اینجا، مجموعه روایاتی را که تلاوت پیامبر اکرم (ص) را تشریح می نمایند ذکر می کنیم تا بتوانیم به سبک تلاوت پیامبر اکرم (ص) دست یافته و آن را تصور و بازسازی کرده و قرائت های رایج، با صوت حسن را با آن قیاس نماییم.

شیوه تلاوت نبوی (ص):

روایاتی را که در این باره نقل شده، می توان به چند دسته تقسیم بندی نمود که هر یک حالتی خاص از تلاوت آن حضرت را ترسیم می کند .
۱- دسته ای از روایات که تلاوت آن حضرت را تلاوتی با بیان واضح و روشن حروف و کلمات معرفی می کند به نحوی که هر شنونده قادراست تک تک حروف و کلمات قرآن را به طور کامل تشخیص دهد و حتی بشمارد:
“نعتت ام سلمه قراءه رسول الله (ص) قراءه مفسّره”[۴۴]
(قرائت مفسره یعنی قرائتی که حروف در آن روشن و آشکار است)
زرکشی معتقداست :
فحق علی کل امرئ مسلم قراالقران ان یرتله وکمال ترتیله تفخیم الفاظه والابانه عن حروفه والافصاح لجمیعه بالتدبرحتی یصل بکل مایعده ….والایدغم حرفا فی حرف
برمسلمان واجب است که قران رابه ترتیل بخواندوکمال ترتیل دراین است که همه الفاظ قران رامتین ومفخم وروشن وواضح اداکندوفرازهارادرپی هم بخواندوهیچ حرفی رادرحرفی دیگرادغام نکند[۴۵].
۲- روایاتی که تلاوت آن حضرت را تلاوتی کشیده و بسیار آرام توصیف کرده اند به گونه که همه کلمات با مد به نظر می رسید:”و فی البخاری عن قراءه رسول الله (ص) فقال کانت مداً ثم قرأ بسم الله الرحمن الرحیم یمد الله و یمد الرحمن و یمد الرحیم”[۴۶]
یعنی قرائت آن حضرت با مد و کشش بود مثلا در خواندن بسم الله الرحمن الحیم، کلمات الله و الرحمن و الرحیم را می کشند.
۳- دسته از روایات که تلاوت نبوی را از جهت بالایی و پایینی صوت، حد توسط میان “فریاد زدن” و “نجوا” بیان کرده :
“انه لم تکن بالخفیه و لا بالرفیعه”[۴۷]
۴- دسته روایاتی که می گویند حضرت در آخر آیات مکث و وقف می نمودند:
“کان النبی (ص) یقطع قراءته آیه آیه”.[۴۸]
رعایت وقف برسرایات قران باعث میشد که اغازوانجام هرایه بادقت وظرافت تبیین وتثبیت شودوقرائت پیامبر(ص) قرائتی ارام وبا تانی باشدحفصه می گوید خواندن یک سوره معمولی به شیوه ترتیل توسط پیامبراکرم (ص) بیش ازخواندن یک سوره بزرگتردرقرائت دیگران طول می کشید(کان رسول الله یقراالسوره فیرتلها حتی تکون اطول من اطول منها).[۴۹]
۵- روایاتی که حاکی از تاثر و تحزن و حزن آن حضرت به هنگام تلاوت قرآن است
رایت رسول الله یصلی ولصدره ازیرکازیرالمرجل من البکاء[۵۰]
یعنی حضرت رسول الله رادرحلت نمازدیدم وازسینه ایشان صدای گریه همانندصدای جوشش دیگ می امد
۶- روایاتی که تلاوت معصوم را به گونه ای تبیین می نمایند که گویی کسی را مخاطب قرار می داده و گویی پیامی را به کسی می رسانده:
“.. فکانه یخاطب انسانا”[۵۱]
۷-دسته از روایات که صوت آن حضرت را صوتی حسن معرفی می کنند:
“عن علی (ع): کان النبی (ص) حسن الصوت”.[۵۲]
معنا و مفهوم “صوت حَسُن” در بیان معصومین (ع):
پیامبر اکرم نیکوترین صوت را در قرائت قرآن، صدای کسی دانسته که از تلاوت وی رنگ و بوی خشیت الهی هویدا باشد. قال رسول الله (ص):
“ان احسن الناس صوتا بالقرآن الذی اذا سمعته یقرأ رأیت انه یخشی الله عزوجل”[۵۳]
در این دیدگاه، برای اینکه قرآن نیکو تلاوت گردد و با صوت حسن خوانده شود، باید قاری احساس کند که “کلام الله” را می خواند و خشیت خدا در وُجنات وی ظاهر گردد تا صوت وی صوتی حسن باشد.
. ابن عباس از پیامبر اکرم (ص) پرسید که چه کسی از همه نیکوتر قرآن می خواند، پیامبر اکرم (ص) جواب دادند: کسی که وقتی قرآن می خواند بتوان خشیت را در وجود او مشاهده نمود.
از آن حضرت نقل است که :
“احسن الصوت بالقرآن اخشاهم لله تعالی”[۵۴]
حُسن صوت و صوت نیکو در مورد قرآن تعریف خاصی دارد و بیش از آنکه صوت در آن تعیین کنندگی خاصی داشته باشد قاری و صاحب صوت است که نیکو بودن را تعیین می کند. در دیدگاه اهل بیت (ه)، قاری قرآن باید بداند که قرآن کلام خدا و هر کلامی متکلمی دارد و متکلم این کلام، خدای عزوجل است.
قاری قرآنی که در دستگاه سه گاه و در مقام جواب، جواب آیاتی را می خواند، ای بسا به زیبایی تمام هم بخواند، ولی آیا این صوت بلند و فریاد قرآنی! تلاوت کلام الله با صوت حسن است و آیا از ان بوی خشیت و خشوع استشمام می گردد؟!

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.