سازمان اسناد و کتابخانه ملی

قبل از نقد و بررسی کتب تاریخی عصر رضاشاه اشاره به این نکته ضروری است که علی رغم آغاز نوسازی در ایران و به ویژه نوسازی آموزش و پرورش در این دوره تقریبا –به صورت ملموس تر – تا جایی که نگارنده اطلاع دارد، هیچ یک از مورخان و نویسندگان به این تغییر فرهنگی و اجتماعی مهم نپرداخته و آن عده اندک هم به کلی گویی و یا موسسات تمدنی نوین در ایران اشاره کرده اند و هیچ تحلیلی نسبت به آموزش و پرورش آن دوره وجایگاه دین در تعلیم و تربیت آن ارائه نداده اند. تاکنون کتابهای زیادی درباره عصر رضاشاه و چگونگی به حکومت رسیدن او تالیف شده است. اما تحقیق مستقلی که درخصوص نقش و جایگاه دین در آموزش و پرورش در این مدت زمان نشان دهد، کار نشده است. لذا از آنجایی که بر اساس تحقیقات صورت گرفته تا کنون هیچ اثری اعم از کتاب، پایان نامه و مقاله به صورت مستقل به موضوع جایگاه دین در تعلیم و تربیت عصر پهلوی اول نپرداخته است و در منابع متعدد مطالعه شده هم این موضوع به طور مستقیم مورد اشاره نبوده است. اما برخی از آنها از جنبه های مختلف با موضوع این تحقیق مرتبط می باشند که تعدادی از این منابع به حوزه دین و برخی به تعلیم و تربیت آن دوره به صورت بسیار کلی و مختصر پرداخته اند. چنانکه در کتاب تاریخ معاصر ایران پرفسور پیتر آوری ذیل نوسازی جامعه ایران در زمان رضا شاه، در یک بخش، اشاراتی هم به تحولات نظام آموزشی و رویارویی با روحانیت در زمینه آموزش و پرورش شده است و یا کتاب تاریخ معاصر ایران سعید نفیسی که خود از نویسندگان آن دوره بوده است به طور کلی به اصلاحات اداری آن دوره پرداخته که یک بخش آن را به اصلاحات آموزشی اختصاص داده است که در قسمت نقد و بررسی بیان شده است.
1-3. سؤال تحقیق :
رویکرد نوسازی آموزشی دست اندرکاران عصر پهلوی اول چه تاثیری برجایگاه دین (تعالیم دین رسمی) در نهاد آموزش و پرورش این دوره داشت ؟
1-4. فرضیه تحقیق :
1. رویکرد نوسازی آموزشی حکومت پهلوی اول موجب محدودیت آموزش سنتی و همچنین تحدید آموزش دین (نسبت به دوره قبل از پهلوی اول) در نهاد آموزش و پرورش گردید.
1-5. روش تحقیق
روش تحقیق در این پژوهش توصیفی- تحلیلی است و برای گردآوری داده ها شیوه کتابخانه ای مورد استفاده قرار گرفت. که درآن ابتدا به بررسی رویکردهای نوسازی آموزشی دست اندرکاران عصر پهلوی اول و در مرحله بعد تاثیر این رویکردها بر جایگاه دین در نهاد آموزش و پرورش آن عصر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
1-6. نقد و بررسی منابع و پژوهشها
از آنجایی که موضوع نقش و جایگاه دین در عصر رضاشاه به عنوان یک موضوع مستقل در هیچ کتابی نیامده است؛ لذا برای پرداختن به این موضوع ناگزیر بودیم از لابه لای اسناد موجود در دوره رضاشاه و کتابهای چاپ شده در آن دوره به بررسی جایگاه دین در آموزش و پرورش پهلوی اول دست یافته و با مطالعه و دسته بندی این اطلاعات ابهامات را روشن نماییم؛ بنابراین منابعی که ما را در روشن ساختن این ابهامات یاری رسانده است، می توان به طور کلی به دو دسته تقسیم کرد: دسته اول اسناد و کتابهای منتشر شده در دوره مذکور و دسته دوم کتابهایی را شامل می شود که حاصل تحقیقات و پژوهشهای متاخرین است.
1-6-1. منابع اسنادی موجود در آن دوره
اسناد، کاربردی اساسی و انکار ناپذیر در پژوهشهای تاریخ معاصر دارد. در این رساله از تعدادی از اسناد منتشر نشده شامل تلگرافها و نامه ها و گزارشهای مربوط به آموزش و پرورش و کشف حجاب که در محل سازمان اسناد ملی ایران و کتابخانه مجلس نگهداری می شود استفاده شده است. نگارنده در بخش مراجعه به سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ارتباط با این موضوع چندین هزار برگ سند یافت. از این رو انتخاب تعدادی از اسناد مستلزم دقت زیاد و صرف وقت فراوان بود که در پایان نگارنده علی رغم دشواریهای فراوان در خواندن اسناد برخی از اسناد مهم را انتخاب نموده و از آنها در رساله خود استفاده کرده است که در پیوست رساله موجود می باشد.
در بخشهای مختلف این تحقیق در برخی موارد از اسناد منتشر شده که به عنوان منابع و مآخذ دست اول شمرده می شوند، استفاده گردید. درباره قضیه کشف حجاب در آموزش و پرورش، اسناد مربوط به این واقعه از پیش از رسمیت تا شهریور 1320 در کتابهایی چون خشونت و فرهنگ و واقعه کشف حجاب گرد آمده اند. روند کشف حجاب در مدارس و واکنش مردم در این زمینه را در این دو کتاب می توان جستجو کرد. علاوه بر موضوع کشف حجاب در لابه لای اسناد ارائه شده موضوعات دیگری از قبیل توجه به البسه وطنی نیز اشاره شده است.
کتابهای درسی
یکی از منابع بسیار مهم در این زمینه بررسی محتوی کتابهای درسی مدارس به ویژه کتابهای درسی تاریخ و ادبیات و تعلیمات دینی است. این کتابها درکتابخانه سازمان اسناد ملی ایران و سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی نگهداری می شوند. به دلیل اینکه دست یابی به این کتابها و محتوای آنها درکتابخانه ملی به راحتی امکان پذیر نبود و روزانه 2 الی 4 کتاب بیشتر ارائه نمی شد، در نتیجه به سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی مراجعه شد؛ چون دسترسی به آنها آسانتر بوده و روزانه کتابهای زیادی برای بررسی ارائه می شد. بنابراین برای بررسی محتوی کتابهای درسی از نسخه های اصلی این کتابها از سال 1304 تا سال 1320 استفاده شده که هر یک از این کتابها در دوره مشخصی تد
وین و برای مدتی مورد استفاده مدارس سراسر کشوردر دوره رضاشاه بود. ابتدا بیشتر بر روی کتابهای درسی تاریخ همه مقاطع تکیه نموده و سپس کتابهای دینی و شرعیات و فقه مطالعه شد. پس از آن برخی از کتابهای ادبیات و چند کتاب جغرافیا را به طور پراکنده بررسی و مطالب لازم از آنها استخراج گردید. نویسندگان این کتابها را افرادی چون محمد علی فروغی، سعید نفیسی، دکتر صادق رضازاده شفق، حسین فرهودی، غلامرضا رشید یاسمی و…تشکیل می دادند که در فصل پنجم به طور کامل به آنها اشاره شده است.
خاطرات
خاطرات افراد و اشخاصی که در جریانات و حوادث مختلف حضور داشتند و بازگو کننده بسیاری از ابهامات و تاریکیهای وقایع تاریخی است و بدون این مآخذ مهم چه بسا حقایق تاریخی ناگفته بماند و یا با اکتفا به برخی اسناد که احتمال سقیم بودن تمام یا بخشهایی از آنها می رود، وقایع تاریخی تحریف شوند. بدیهی است خاطرات نیز همانند منابع مورد استفاده در یک پژوهش تاریخی مصون از خطا نیست . کتاب خاطرات عیسی صدیق تحت عنوان «یادگار عمر» از مهمترین منابع، پیرامون سیاستهای فرهنگی دوران رضاشاه است که در دو جلد تدوین شده است. صدیق به لحاظ مسئولیتهایی که در وزارت معارف و برخی نهادهای آموزشی همچون ریاست دانشسرای عالی و ریاست دانشکده ادبیات و سپس ریاست اداره کل انتشارات و تبلیغات از نیمه دوم سال 1319 داشت، اطلاعات بس مهمی را از اوضاع فرهنگی این دوره بازگو می کند. صدیق از جمله روشنفکران این دوره بود. توضیحات او در جهت اهداف تجدد گرایانه رژیم است. مواردی که از یادگار عمر به ویژه جلد دوم آن مورد استفاده این تحقبق قرار گرفت عبارت است از: موضوع اعزام محصل به خارج و دارالمعلمین عالی، طرح تاسیس دانشگاه تهران، جشن هزاره فردوسی و تاسیس فرهنگستان، انجمن تربیت بدنی و پیشاهنگی و سایر حوادث سیاسی – فرهنگی این دوره همچون سفر رضاشاه به ترکیه و اثرات آن، کشف حجاب، تغییر لباس.
کتاب «خاطرات و خطرات»، اثر مهدیقلی هدایت(مخبرالسلطنه) حاوی مطالب ارزشمندی از اوضاع فرهنگی دوران رضاشاه می باشد. هدایت که مدت شش سال منصب رئیس الوزرایی را بر عهده داشت، فردی سنت گرا و مخالف بسیاری از مظاهر تجددگرایی همچون کشف حجاب بود، لیکن در دوران ریاست او در واقع تیمور تاش همه کاره دولت به حساب می آمد. نشر خاطرات و خطرات بسیار موجز و تلگرافی است کتاب وی حاوی مطالب ارزشمندی از اوضاع سیاسی و اجتماعی این دوره است . بنابراین از برخی مطالب آن به صورت پراکنده استفاده شده است.
کتاب «سی خاطره از عصر فرخنده پهلوی»، تالیف علی اصغر حکمت است که از مهمترین خاطرات او روابط متقابل رضاشاه با روحانیون، کشف حجاب و چگونگی روند آن و برگزاری جشن های متعدد در آن دوران اشاراتی داشته است به لحاظ حضور مولف در آن دوره از اهمیت بالایی برخوردار است. وی در سال 1312 مسئولیت وزارت معارف را برعهده داشت و مدارس زیادی را در آن دوره تاسیس نمود. وی در خاطرات خود تمجید ها و ستایش های فراوانی از شخص شاه نموده و سیاستهای فرهنگی رضاشاه را با توجه به نیازها و لزوم وحدت ملی تشریح می نماید.
خاطرات برخی از رجال دست اندرکار حکومت پهلوی اول به کوشش ابراهیم صفایی در کتاب «رضاشاه کبیر در آیینه خاطرات» جمع آوری شده است. این کتاب در رابطه با حوادث عصر رضاشاه می باشد و برخی مطالب مربوط به اوضاع فرهنگی این دوره از جمله تغییر لباس و واکنش مردم، همچنین قضیه نظام اجباری و سیاستهای فرهنگی دیگر رضاشاه در آن بیان شده است که از لابه لای این موضوعات می توان برخی مطالب مرتبط با آموزش و پرورش را یافت.
خاطرات سیاسی فرخ تالیف مهدی فرخ است. سید مهدی فرخ ملقب به متین‌السلطنه و بعد معتصم‌السلطنه دولت‌مرد ایرانی اواخر دوره قاجار و دوره پهلوی بود. او نزدیک به نیم قرن مشاغل و مقامات مختلف حکومتی و سیاسی داشت: هفت مرتبه استاندار و پنج نوبت وزیر و سه دوره سناتور و دو دوره نماینده مجلس و دو دفعه سفیرکبیر بوده است .این کتاب نیز حاوی خاطرات و مسائل روز آن دوره می باشد که گاهی در لابه لای خاطراتش اشارات کوتاهی به مسائل فرهنگی و تعلیم و تربیت نیز نموده است. قسمتی از خاطرات وی نیز به روحانیون و موضع گیری آنها نسبت به سیاستهای فرهنگی رضاشاه اختصاص دارد.
کتاب های تالیف شده در آن زمان
کتاب چهل گفتارعیسی صدیق یکی ازکتابهای بسیار ارزنده در جمع آوری مطالب این رساله بوده است. این کتاب حاوی مجموعه سخنرانیهای عیسی صدیق برای دانش آموزان و جوانان است که با کمک و یاری پسر بزرگش خسروگردآوری و طبقه بندی و بعد از آن نیز به لطف آقای دکتر بهرام فره وشی استاد و سرپرست انتشارات و چاپ دانشگاه تهران به زیورطبع آراسته شده است. صدیق معتقد است که اگر این گفتارها برای آموزندگان میهن پرست و جوانان فرهنگ دوست و مردمان فضیلت پرور مفید واقع شود، منظوراصلی حاصل شده و از توفیقی که در جمع آوری وانتخاب و طبقه بندی و طبع آنها نصیب گردیده همواره ایزد یکتا را سپاسگزارخواهد بود.
سخنرانیهای وی بدین شرح است: تاسیس حکومت ملی، درگذشت رضاشاه کبیر پانزدهم بهمن 1327، میلادشاهنشاه آریامهر 28 مرداد 1332، درباره رادیوتهران، نجات آذربایجان، تاسیس دانشگاه تهران، حسین علا، میرزاعبدالعظیم خان قریب، سعید نفیسی، ابراهیم پورداود، بدیع الزمان فروزانفر، محمدمعین، دکترصادق رضازاده شفق، علی اکبرداور، روش علمی درآموزش وپرورش، ملیت وتاثیرآن درفرهنگ ایران، ازآموزشگاه چه می خواهیم، فردوسی وشرح ح
ال وشخصیت وآثاراو، اصلاحات فرهنگی را ازکجا باید شروع کرد، مشهودات چهل ساله در فرهنگ، سازندگان واقعی ملت، قومیت دینی و اخلاقی و وظایف پدرومادر، نقش دانشگاه تهران درتحولات ایران، آرامگاه غزالی، اهمیت مقام آموزگار ولزوم تربیت معلم، نقش ایران درتجدد حیات اروپا، مقاصد جشن دوهزار و پانصدساله، تربیت وتعلیم درایران هخامنشی، مقام و وضع زبان فارسی وآموزندگان آن.
«تاریخ بیست ساله ایران» تالیف حسین مکی یکی از کتابهای مهم در زمینه حکومت پهلوی است که همچنان ارزش خود را به عنوان سهل الوصول ترین کتاب این مقطع تاریخی حفظ کرده است. این کتاب ابتدا به صورت سلسله مقالاتی بود که در روزنامه مهر ایران منتشر می شد. تاریخ بیست ساله ایران مشتمل بر 8 جلد می باشد. که جلد اول آن با عنوان کودتای 1299 شمسی نامگذاری شده است. مکی سعی کرده که اخبار و وقایع را به درستی ارائه دهد. بنابراین به فعالیت ها و اقدامات توجه داشته و از آنجا که خود در جریان حوادث سیاسی بوده است می توان در اخباری که از وقایع ارائه می دهد، اطلاعات خوبی راجع به وقایع دوره رضاشاه و آموزش و پرورش آن پیدا کرد. جلدهای 2 تا 6 این تاریخ به طور پراکنده مورد استفاده قرار گرفته است. در این کتاب وقایع چونان فیلم مستندی، زنده مجسم می شوند که گویی حوادث را به چشم می بیند. همچنین حقایق از وقایع مستند از لابه لای روزنامه ها، مجلات، خاطرات رجال، مذاکرات مجلس و کتابها گردآوری و بر اساس رعایت حق قضاوت برای خواننده و بی آنکه سلیقه و استنباط خاصی القا گردد، تدوین شده است.

                                                    .