تحقيق – تشکیل پرونده شخصیت در قانون جدید آیین دادرسی کیفری- قسمت ۹

تعزیرات موکول به نظر قاضی میباشد. در بین مجازاتهای اسلامی در تعزیرات بیشترین فرصت و مجال توجه به شخصیت بزهکاران وجود دارد. زیرا با اختیارات وسیعی که به قضات اعطاء شده است آنان میتوانند برای هر خطاکاری مجازات متناسب با حال آنها تعیین و اعمال نمایند.
تعزیر یعنی کیفری که در شرع از حیث مقدار مشخص نیست و در مقابل حد است و در فقه بر کیفری اطلاق میشود که بر خلاف حد، شارع مقدس اندازهای برای آن تعیین نکرده است
قانون مجازات اسلامی ۹۲ ماده ۱۸ بیان میدارد: «تعزیر مجازاتی است که مشمول عنوان حد، قصاص یا دیه نیست و به موجب قانون در مورد ارتکاب محرمات شرعی یا نقض مقررات حکومتی تعیین و اعمال میگردد. نوع، مقدار، کیفیت اجراء و مقررات مربوط به تخفیف، تعلیق، سقوط و سایر احکام تعزیر به موجب قانون تعیین میشود. دداگاه در صورت حکم تعزیری، با رعایت مقررات قانونی، موارد زیر را مورد توجه قرار میدهد.»
الف- انگیزه مرتکب و وضعیت ذهنی و روانی وی حین ارتکاب جرم
ب- شیوه ارتکاب جرم، گستره نقض وظیفه و نتایج زیان بار آن
پ- اقدامات مرتکب پس از ارتکاب جرم
ت- سوابق و وضعیت فردی، خانوادگی و اجتماعی مرتکب و تأثیر تعزیر بر وی قابل انطباق میباشند. و قاضی با توجه به شرایط، خصوصیات بزهکار و دیگر اوضاع و احوال و مصالح وی و جامعه میزان تعزیر را کم و زیاد مینماید بندهای چهارگانه این ماده ارتباطی به کیفیات مشدده و مخففه مجازاتها ندارد، بلکه به شخصیت مرتکب اشاره دارد که قاضی باید در راستای فردی کردن مجازاتها در تعیین تعزیر بین حداقل و حداکثر به آن موارد توجه کند. [۱۰۰]
تأثیر انگیزه در اعمال مجازات غیر قابل انکار است. انگیزه که مفهومی متفاوت با قصد مجرمانه دارد تأثیری در تحقق جرم نداشته و حسب مورد میتواند به عنوان کیفیتی مخفف یا مشدد در تعیین مجازات موثر واقع شود. از جنبهً عملی نیز رویه محاکم با توجه به حداکثر و حداقل مجازات، عملاً انگیزه مجرم در ارتکاب جرم را، در تعیین مجازات مدنظر قرار میدهند. آنچه برای جامعه و نظم آن خطر دارد همان شخصیت مجرم است نه عمل ارتکابی، و چون انگیزه یکی از عوامل تعیین کننده شخصیت است بنابراین نباید در تحقق از آن چشم پوشید. قاضی با توجه به انگیزه مرتکب، مجازات متناسبی را در نظر بگیرد.
هم چنین جرمشناسان معتقدند شخصیت هر فردی از مجموع فعالیتهای روانی، احساسات، افکار، عواطف و رفتار وکردار او که نمودار آن فعالیتها هستند شکل گرفته است.[۱۰۱]لذا شرایط بدنی، هوش، عواطف و آنچه از مظاهر نفسانی میشناسیم، همه و همه موجد شخصیت یک انسان است.[۱۰۲]
بزهکار باید از منظرهای روانی و بیماریهای روحی مورد بررسی قرار داد ودر صورت مشاهدهی بیماری خاص، او را در طبقه و گروه مخصوص بیماران قرار داد. انسانها به لحاظ خصوصیات فیزیکی با هم متفاوت هستند. پس هر نوع واکنشی هم که قرار است علیه آنها اتخاذ شود باید متفاوت باشد.
سوابق فردی نشانگر گذشته فرد است تا روز ارتکاب جرم و شرح گذشته فرد نه تنها میتواند برای شناختن شخصیت مجرم کمک کرد. بلکه در حقوق کیفری تحول یافته معاصر، بیشترین اهمیت را دارد. و یکی از اساسیترین بخشهای پرونده شخصیت به شمار میرود. هدف از توجه به گذشته وشخصیت بزهکار، اصلاح آینده وی و در امان نگهداشتن جامعه از شرّ تبهکاران است. دکتر علیآبادی در این زمینه میگوید: «جرم ارتکابی متهم مربوط به گذشته و دعوای مطروحه مربوط به حال و شخص جانی مربوط به آینده است و تنها از فعالیت جانی در آینده ممکن است جامعه مستفیذ شود و یا خسران ببیند اگر تمام توجه قضات معطوف به گذشته شود اصلاح و آماده ساختن مجدد متهم برای محیط اجتماعی به طاق نسیان سپرده خواهد شد.»[۱۰۳]
با توجه به اینکه در قانون جدید آییندادرسی کیفری جرایم تعزیری درجه ۱تا ۴ بزرگسالان در مرحله اتهامی تشکیل پرونده شخصیت الزامی شده است . حال سوال این است آیا پرونده شخصیت در جرام تعزیری درجه ۵ تا ۸ هم مانند جرایم تعزیری درجه ۱تا۴ قابل تشکیل هست یا خیر؟ آیا فلسفه و مبانی جرایم مهم را میتوان به جرایم غیر مهم تسری و پرونده شخصیت را تشکیل داد؟
قانونگذار صراحتاً فقط در مورد جرایم تعزیری درجه ۱ تا ۴ پرونده شخصیت را الزامی کرده است و در مورد جرایم کم اهمیت چیزی بیان نکرده است. حال آنکه فلسفه تشکیل پرونده شخصیت اجرای عدالت کیفری، دادرسی عادلانه، اصلاح و درمان مجرم و پیشگیری از تکرار جرم توسط وی میباشد. و در جرایم غیر مهم هم اصلاح و درمان مجرمین و پیشگیری از تکرار جرم مد نظر است. به نظر نگارنده بهتر بود نسبت به این نوع جرایم پرونده شخصیت پیشبینی شود. در مورد کسانی که برای بار اول مرتکب جرم کوچک شدهاند قاضی با توجه به اوضاع و احوال و شرایط ارتکاب جرم و شخصیت مجرم و موقعیت و مقام اجتماعی وی در میزان کیفر قانونی تعدیل به عمل آورده و یا در مواردی بزهکار را به کلی از کیفر معاف دارد همانگونه در جرایم کم اهمیت استفاده از ابزارهای تعویق صدور حکم، تعلیق اجرای مجازات، جایگزینهای حبس، نظام نیمه آزادی و … پیشبینی شده است برای بکارگیری این ابزارها قاضی پرونده کیفری میبایست اطلاعاتی از وضعیت فردی، خانوادگی، اجتماعی و سوابق و اوضاع و احوالی که موجب ارتکاب جرم شده است را داشته باشد. این مهم را میرساند که در این نوع جرایم هم نیاز به تشکیل پرونده شخصیت داریم و بدون تشکیل پرونده شخصیت قاضی با مشکل مواجه میشود و حتی قادر به استفاده از این ابزارها هم نمیباشد. لیکن، تشکیل پرونده شخصیت فقط در مرحله اتهامی الزامی شده است و قانونگذار در مرحله محاکمه و صدور حکم توجهی چندانی به این امر مهم نداشته است امید است قانونگذار ما پای خود را فراتر نهاده و در این مراحل هم تشکیل پرونده شخصیت را الزامی کند.
مبحث دوم: شیوه شناسایی شخصیت
سزار لمبروزو اولین کسی است که آزمایشهای پزشکی، روانپزشکی و روانشناسی بزهکاران را ضروری دانسته معتقد است که اصلاح و تربیت مجرم بدون شناسایی شخصیت وی از لحاظ جسمی و روانی ممکن نخواهد بود. گارروفالو و فری به پیروی از عقاید لمبروزو، بررسی وضع اجتماعی بزهکاران را تأکید کردند. و معتقدند وضع محیط خانوادگی و روابط او با دیگران و اشتغالاتی که داشته و پیشینه کیفری باید مورد تحقیق و پژوهش قرار گیرد. تحت تأثیر عقاید و افکار آنان آزمون پزشکی و روانی و اجتماعی متداول و در محافل علمی تأیید شد که کیفر باید متناسب با شخصیت و حالت خطرناک بزهکار بوده، و تمام علل و انگیزههایی که موجب ارتکاب جرم شده هم چنین ذوق و استعداد و تمایلات جسمی و روانی و حالات روحی بزهکار مورد تحقیق و پژوهش و آزمایش قرار گیرد تا اصلاح و تربیت و درمان بزهکار ممکن باشد.[۱۰۴]
روش شناسایی شخصیت بزهکاران، برای نخستین بار در سال ۱۹۰۷ در آرژانتین (آمریکای جنوبی) و در سال ۱۹۱۹، در بلژیک اجرا گردید و بعداً در سایر کشورهای اروپایی و آمریکایی، مرکز مخصوص آبسرواسیون تأسیس شد.[۱۰۵]
نخستین گام برای تشکیل پرونده شخصیت، شناسایی شخصیت افراد است. جرمشناسی بالینی برای تحقق این هدف از روش مصاحبه، مشاهده و مطالعه بزهکار استفاده میکنند. گردآوری اطلاعات دقیق، مصاحبه کامل، مشاهده و معاینه علمی بزهکار به تلاش و همّت گروهی از متخصصان علوم مختلف مانند روانشناسی، پزشکی، روانپزشکی، جامعهشناسی، مددکاری و غیره بستگی دارد. آزمایشهای جسمی و روانی انجام میدهند و درباره محیط زندگی فرد تحقیق و پژوهش میکنند.
گفتار اول: مصاحبه
مصاحبه، بهترین روش برای کسب اطلاعات کافی و علائم لازم برای شناخت مراجع یا مصاحبه شونده است. با این روش میتوان اطلاعات و علائمی را از مصاحبهشونده یا مراجع بدست آورد که با روشهای دیگری مثل کاربرد آزمونها میسر نیست. این روش اگر توسط افراد ماهر و مجرب بکار نرود مشکلاتی را در شناخت به وجود میآورد و این مهمترین عیب و ایراد این روش است زیرا اگر مصاحبهگر دارای تجربیات کافی نباشد احتمال دارد که اولاً حالت و جهت غیر طبیعی به مصاحبه بدهد، ثانیاً اطلاعات بدست آمده را بر مبنای تمایلات و عقاید و احساسات خود تعبیر و تفسیر نماید. این عیب با سعی و دقت آگاهانه و کار کافی او بتدریج از بین میرود.[۱۰۶]
مصاحبه از همان لحظه ورود شخص به اتاق مصاحبه آغاز میشود و مصاحبهگر همه آثار و علائم رفتاری و گفتاری و نحوه ادای مطالب، طرز برخورد، لباس پوشیدن، طرز نشستن، آرایش مو، وضع جسمی، ، علائم اضطراب، عکسالعملهای عاطفی و همهگونه تغییری را به دقت مورد توجه قرار میدهد و آنها را به عنوان اطلاعات و علائم لازم برای شناخت یادداشت و نگهداری مینماید. و از اساسیترین نکات مصاحبه جلب اعتماد و اطمینان مصاحبهشونده از طرف مصاحبهگر است اگر این عمل به خوبی صورت نگیرد نتایج مصاحبه چندان قابل اعتماد نخواهد بود.[۱۰۷]
مصاحبه به چند روش، که عبارتند از: روش مستقیم، روش غیر مستقیم و روش نیمه مستقیم انجام میگیرد. در روش مستقیم بعد از انجام آشنایی روانشناس مستقیماً وارد مصاحبه پیش ساخته می شود و با طرح سوالاتی به منظور اطلاعات خاصی مصاحبه را ادامه میدهد در این نوع مصاحبه، اداره مصاحبه اصولاً با روانشناس است. در روش غیر مستقیم روانشناس سعی میکند بعد از جلب اطمینان و اعتماد، به طور غیر مستقیم اطلاعات لازم را کسب نماید در این روش اداره جلسه مصاحبه و طرح مسائل و مطالب با مراجع است. و روانشناس فقط در موارد خیلی ضروری که احساس میکند بیمارش قادر به حفظ ارتباط وادامه مطالب نیست با ادای کلمه یا کلامی باعث ادامه مصاحبه میگردد. در روش نیمه مستقیم مهمترین و مناسبترین روش در شناخت علل جرائم و کسب اطلاعات لازم از مجرم است. در این روش مصاحبهگر سعی در جلب اعتماد و اطمینان مجرم را دارد و سپس بطور مستقیم و غیر مستقیم مصاحبه را اداره میکند. این روش از مشکلترین روشهای مصاحبه است اگر مصاحبهگر ماهر نباشد احتمال میرود که مجرم با ارائه اطلاعات ضد و نقیض و واهی او را وادار به اشتباه نماید اما اگر مصاحبهگر مجرب و ماهر باشد با طرح سوالات هدایت کننده خواهد توانست اطلاعات لازم را از مجرم کسب نماید. از این روش در مواردی مانند شناخت علل بیماری بیماران استفاده میشود.
گفتار دوم: مشاهده و مطالعه
روش مشاهدهً بزهکاران، از جرمشناسی تخصصی مانند جرمشناسی پزشکی، روانشناختی، اجتماعی گرفته شده است. متخصصان بعد از اینکه به صورت انفرادی شخصیت متهم یا مجرم را مورد بررسی قرار دادند، نتایج مطالعات خود را با یکدیگر مقابله و مقایسه میکنند این کار گروهی باعث میشود که از اهمیت و بعد برداشتهای شخصی و ذهنی کاسته شود.[۱۰۸]
بزهکار برای مدتی برای بررسی حالات و روحیاتش تحت نظر قرار گرفته از طرف متخصصین اعمال و رفتار آنها مورد مطالعه و دقت قرار گیرد. برای اولین بار (بررسی روحیات) توسط دانشمندان و متخصصین بزهکاری اطفال چون دکتر (هویر) در فرانسه و (هیلی) در آمریکا پیشنهاد شده است.[۱۰۹] مجموعه تحقیقات و بررسیها و آزمایشهایی که برای شناسایی شخصیت بزهکاران به کار میرود، آبسرواسیون نامیده میشود. در این گفتار در بند اول مشاهده بزهکار در محیط آزاد و در بند دوم مشاهده بزهکار در محیط بسته مورد بررسی قرار میدهیم.
بند اول: مشاهده در محیط آزاد
در این روش فردی که مورد تحقیقات و آزمایشهایی که برای شناخت شخصیت وی به کار میرود به زندگی عادی اجتماعی خود ادامه میدهد. بازپرس یا قاضی به وسیله مددکاران اجتماعی و متخصصین، اطلاعات لازم را راجع به وضع خانوادگی، جسمی، روانی، اجتماعی، اقتصادی، محیط تحصیلی، محیط تفریحی و وضع مسکن و تمام اعمال و رفتار و معاشرتهای فرد متهم به دست میآورند. مددکاران اجتماعی و متخصصین پیوسته با شخص متهم، افراد خانواده، مربیان آموزشی، دوستان و همسایگان فرد آزمونشونده و کلیه کسانیکه در دایره معاشرتهای وی قرار دارند، در تماس هستند. آنها هر اقدامی که جهت رفع مشکلات و حل اختلافات و پیشگیری از انحراف مجدد وی لازم باشد، بعمل میآورند. لذا مداوم بحث اصلاح و تربیت فرد متهم را در نظر داشتهاند، و با راهنمایی خود زمینه را برای اصلاح و تربیت فرد فراهم میکنند در آبسرواسیون در محیط باز، چنانچه مددکاران یا متخصصین با مواردی مواجه شدند که لزوم آزمایشهای پزشکی و روانپزشکی را تشخیص دهند، بلافاصله مراتب را به مقام صالح که دستور آبسرواسیون را صادر نموده، اعم از بازپرس یا قاضی دادگاه اطفال یا دادسرا اطفال اعلام میدارند.[۱۱۰]
مزایای روش مشاهده در محیط آزاد این است که دولت متحمل هزینههای زیادی نمیشود. مددکاران اجتماعی میتوانند مددجو را در زندگی عادی خود مورد تحقیق و پژوهش قرار دهند و علل و عواملی را که باعث شده بزهکار در مسیر ارتکاب جرم سوق دهند از نزدیک بررسی و مشاهده کنند. اشکالات این روش، مراقبت فردی که مورد تحقیق و پژوهش اجتماعی قرار میگیرد در محیط آزاد فوقالعاده مشکل است. فرد آزمون شونده و خانواده وی به آسانی دخالت افراد دیگر در امور خصوصی و خانوادگی نمیپذیرد.[۱۱۱] حتی دوستان وآشنایان به سادگی مددکاران را در امور خصوصی و خانوادگی مساعدت نمینمایند. در بسیاری از موارد مددکاران در مییابند که محیط زندگی فرد از علل ارتکاب جرم بوده، و باید او را از آن محیط دور نمود. تغییر دادن آن محیط و افرادی که با آن محیط در تماس هستند بسیار سخت و مشکل است
بند دوم: مشاهده در محیط بسته
در مواردی که به علت اهمیت و خطرناک بودن فرد مورد آزمون در محیط طبیعی، بازپرس یا قاضی دادگاه اطفال، جهت تحقیق و بررسی دقیق علل ارتکاب جرم و بروز حالت خطرناک، فرد را در یک مرکز علمی، برای مدت معینی نگهداری مینمایند. این تحقیقات در مراکز دولتی، تربیتی و مراقبت و یا موسسات خصوصی که به کمک دولت تأمین میشوند؛ انجام میگیرد. متخصصین مربوط، فرد را از لحاظ جسمی و روانی و وضع خانوادگی و اجتماعی مورد تحقیق و بررسی قرار میدهند.
در مدت مذکور، رئیس موسسه، مربیان تربیتی، روانشناس، روانپزشک، پزشک و مددکاران اجتماعی و تمام کسانی که با فرد آزمونشونده تماس دارند، بررسیها و آزمایشهای لازم را انجام میدهند. و اعمال و رفتار و کردار او را گزارش میدهند. پس از اتمام دوره بررسی و آزمایش، تمامی کسانی که با آزمونشونده در تماس بودهاند با متخصصین مربوط تشکیل جلسه داده پس از مشورت روشی را که بایستی در مورد آزمونشونده اجرا گردد به مقام صلاحیتدار پیشنهاد مینمایند.[۱۱۲] در اینجا پس از بررسی مندرجات پرونده شخصیت، پیشبینی خود را مبنی بر اصلاح و تربیت یا عدم اصلاح و تربیت وی اعلام داشته و روش موثری را در اصلاح ودرمان فرد پیشنهاد میکنند.
مزایای این روش در محیط بسته این است که آزمونشونده دائماً در اختیار متخصصین است و تمام اعمال و رفتار وی را تحت مراقبت قرار میگیرد. متخصصین گروهی کار میکنند و از مشاهدات و بررسیها و عقاید همکاران خود مطلع میشوند.[۱۱۳] اشکالات این روش، تأسیس یک مرکز مجهز علمی گران تمام میشود رابطه فرد آزمونشونده با محیط طبیعی او قطع میگردد. آزمونشونده در یک محیط غیر عادی، تحت تحقیق و پژوهش و آزمایش قرار میگیرد قطع رابطه با زندگی عادی اجتماعی سبب ناراحتی شدید روانی شده وحسّ انتقام و نفرت را در آزمونشونده برمیانگیزد و به آسانی حاضر به بیان حقیقت نخواهد بود.[۱۱۴]
تحقیقات انجام شده در هر دو قسم در مجموعهای جمعآوری میشوند که این مجموعه مستند و مکتوب را پرونده شناسایی شخصیت مینامند.
برای تشکیل پرونده شخصیت تمام عواملی که در تکوین شخصیت متهم نقش داشته و او را به بزهکاری کشانده است باید با نهایت دقت توسط متخصصین امر مورد بررسی قرار گیرند. از جمله تحقیقات و پژوهشهای لازم در تشکیل پرونده شخصیت عبارتند از: تحقیق و پژوهش اجتماعی، تحقیقات و پژوهشهای پزشکی، روانپزشکی و روانشناسی که در اینجا مورد بحث و بررسی قرار میگیرند.
گفتار سوم: تحقیق و پژوهش اجتماعی
تحقیق و پژوهش اجتماعی از مهمترین فاکتورهای مورد نیاز جهت شناسایی شخصیت فرد آزمونشونده میباشد. تحقیق که به صورت مصاحبه با فرد آزمون شونده و کسب اطلاعات فرا حقوقی از افراد مختلف از جمله والدین، سرپرست، مربیان در محیط آموزشی، استادکار در محیط کار آموزشی و یا کار، فرمانده در محیط نظامی، همکاران در محیط شغلی و دوستان در محیط تفریحی بعمل میآید.[۱۱۵]
بنابراین ضرورت دارد که شخصی مسئول تنظیم گزارش در این خصوص است اولاً از صلاحیت کافی و آموزش وافی برخوردار باشد و ثانیاً در تحلیل و برداشت از اطلاعات به دست آمده دقت فراوان و حوصله کافی به کار ببرد و سعی کند برای جستجوی ریشه بزهکاری، از مکان تولد او گرفته تا مناطقی که او در آن زندگی و کار کرده است و ماجراهایی که داشته همه را به رشته تحریر در آورده و از کلیه کسان و آشنایان متهم و یا افرادی که به نحوی از انحا از خلال کودکی تا ارتکاب بزه با او سر و کار داشتهاند و اظهارات و اطلاعات آنان میتوانددر شناسایی شخصیت متهم مفید باشد تحقیق لازم و کافی به عمل آورد.
ارزش تحقیق و پژوهشهای اجتماعی با صلاحیت تحقیق کننده رابطه مستقیم دارد. تحقیق و پژوهشهای اجتماعی توسط مددکاران اجتماعی انجام میشود. که باید علاوه بر داشتن صلاحیت و تخصص در مددکاری، بایستی با قوانین، کیفری، جرمشناسی و کیفرشناسی، حقوق کیفری اطفال، علوم پزشکی، علوم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و روانشناسی آشنایی داشته باشند.[۱۱۶]

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.