فايل – تأثیر عوامل محیطی (خاک و توپوگرافی) بر پراکنش جوامع گیاهی منطقه حفاظت …

این دو عامل از جمله ویژگی‌های بارزی هستند که در تشخیص ارتباط پوشش گیاهی و خاک مؤثر هستند. بنا به تعریف تاکسونومی خاک، عمق خاک به میزان فاصله از سطح خاک تا سنگ مادر و یا لایه سیمانی در زیر خاک اتلاق می‌شود (باغستانی میبدی، ۱۳۷۵). سنگریزه تا حد مشخصی به تهویه و تعدیل بافت خاک کمک می‌کند و افزایش بیش از حد آن در خاک باعث ایجاد لایه سخت محدود کننده برای رشد گیاه می‌شود (ترنج زر و همکاران، ۱۳۸۴).
آهک خاک
عامل آهک در برخی موارد رابطه مستقیم و در برخی موارد رابطه معکوس با پارامترهای گیاهی دارد. علت آن است که وجود مقادیر مناسب آهک، در ایجاد ساختمان خوب و تعدیل اسیدیته خاک و به دنبال آن در جذب مواد غذایی مؤثر است. ولی اگر آهک خاک بیش از حد افزایش یابد، با ایجاد سخت لایه در خاک و در نتیجه نامساعد شدن شرایط جهت جذب بعضی از مواد غذایی توسط گیاه، باعث ایجاد مشکلاتی در گیاهان می‌گردد (جعفری حقیقی، ۱۳۸۲).
مواد آلی (OC)
بیشترین درصد ماده آلی را کربن در مقایسه با سایر عناصر تشکیل می‌دهد. مواد آلی نقش مهمی در بهبود و حاصلخیزی خاک دارند. مواد آلی در خاکهای سنگین و رسی، دانه‌بندی، تخلخل و نفوذ‌پذیری را بهبود می‌بخشند و در خاکهای سبک به نگهداری آب و مواد غذایی کمک نموده و از شستشوی آنها جلوگیری می‌نماید مواد آلی به عنوان منبع مهم ذخیره عناصر غذایی در خاک هستند (محمودی و حکیمیان، ۱۳۸۷).
ازت خاک (N)
محدودیت در رشد گیاهان بیشتر به علت کمبود ازت است. اساساً خاکها و گیاهان از لحاظ ازت ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند، به گونه‌ای که تجمع و ذخیره ازت در خاک که رشد بیشتر گیاهان به آن وابسته است، از رشد گیاه، حاصل می‌شود. میزان ازت در خاکهای بیابانی کمتر از مقدار آن در خاکهای مناطق مرطوب است و این به دلیل آن است که مقدار ماده آلی، که در واقع حاصل ازت به شمار ‌می‌رود، در خاکهای بیابانی کمتر است (هاشمی نیا و حق نیا، ۱۳۷۸).
فسفر خاک (P)
برای رشد گیاه، فسفر به عنوان یک ماده غذایی ضروری به شمار می‌رود. غلظت فسفر در گیاهان معمولاً کمتر از غلظت ازت، پتاسیم و یا کلسیم است. اهمیت فسفر به عنوان یک عامل محدود کننده از پتاسیم و کلسیم بیشتر است (هاشمی نیا و حق نیا، ۱۳۷۸).
پتاسیم خاک (K)
پتاسیم یکی از عناصر غذایی پر‌نیاز است که برای رشد و تولید مثل گیاه ضروری است. بعد از ازت معمولاً بیشترین مقدار عناصر غذایی درون گیاهان را پتاسیم تشکیل می‌دهد. پتاسیم تنها عنصر پرنیازی است که در ساختار گیاه شرکت نمی‌کند. این عنصر راندمان مصرف انرژی در گیاه را افزایش می‌دهد (هاشمی نیا و حق نیا، ۱۳۷۸).
جرم ویژه ظاهری
جرم ویژه ظاهری خاک عبارتست از حاصل بخش جرم ذرات جامد خاک به حجم کل خاک.
۱-۲-۱-۲ ‌توپوگرافی
عوامل مختلف اکولوژیک در شکل‌گیری، توسعه، و پایداری جوامع گیاهی تأثیر به سزایی دارند. عوارض زمین یعنی کوه‌ها و شیب‌ها تا حدود زیادی بر محیط اثر دارند. در این میان، توپوگرافی با دگرگون نمودن اقلیم ناحیه‌ای از یک سو سبب افزایش دما و تسریع تبخیر و تعرق در شیبهای رو به جنوب و از سوی دیگر سبب کاهش فرآیندهای ذکر شده در شیبهای شمالی (در نیمکره شمالی) گردیده، همین امر باعث می‌شود که در شیبهای رو به شمال مناطق نیمه خشک نیمکره شمالی، خاک عمیقتر، مواد آلی بیشتر و پوشش گیاهی متراکمتر باشد. بر اساس قانون ژئواکولوژیک، عوامل جغرافیایی از قبیل ارتفاع، عرض جغرافیایی، شیب و درجه شیب سبب تغییر انتشار نباتات می‌گردد (et al, 1997 Barrio).
۱-۳ ساختار پایان‌نامه
در این پایان‌نامه پس از طرح مسأله و بیان اهمیت و اهداف موضوع تحقیق در فصل اول، جهت تفهیم و درک بهتر نقش عوامل محیطی بر پراکنش پوشش گیاهی تشریح شده است. در فصل دوم به بررسی منابع و پیشینه تحقیقات انجام گرفته در این زمینه پرداخته شده است. سپس مواد و روش انجام کار در فصل سوم ذکر گردید. نتایج حاصل از آنالیز داده‌ها و بحث مربوط به آنها در فصل چهارم و پنجم مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
فصل دوم
مروری بر پژوهش‌های انجام شده
۲-۱ ارتباط عوامل محیطی با پوشش گیاهی
از آنجا که گیاهان به صورت اجتماعی زندگی می‌کنند و در بوم نظام، بین گیاهان و سایر اجزای آن ارتباط تنگاتنگی وجود دارد (Stiling, 2002)، شناخت روابط موجود بین پوشش گیاهی و عوامل محیطی، با توجه به نقش مهم گیاهان در تعادل اکوسیستم و استفاده‌های مختلفی که بشر به طور مستقیم و غیرمستقیم از آنها می‌کند، ضرورت شناخت روابط بین گیاهان و عوامل محیطی، برای ثبات و پایداری آن، اجتنابناپذیر است (Gauch, 1982). محققان زیادی به بررسی ارتباط جوامع گیاهی و عوامل محیطی پرداخته‌اند.
Mehjardi و همکاران (۲۰۰۹) با استفاده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی نشان دادند که در بین فاکتورهای محیطی مختلف، پراکنش تیپ‌های گیاهی به‌طور قوی با ویژگی‌هایی از قبیل بافت خاک، شوری و قلیائیت در ارتباط است و افزایش ارتفاع بر پراکنش پوشش گیاهی تأثیر منفی دارد. با این وجود، عوامل خاکی در مقایسه با ارتفاع تأثیر بیشتری بر جداسازی پوشش گیاهی دارد.
Comin و همکاران (۲۰۰۳) درپژوهشی با عنوان ارزیابی رابطه‌های انواع پوشش گیاهی و عامل‌های محیطی به این نتیجه رسید که رطوبت خاک، عمق سطح ایستابی و شوری (به طور عمده کلر و سولفات) بیشترین نقش را در پراکنش گیاهان داشته‌اند. همین پژوهشگر در بررسی دیگر (۲۰۰۵) نشان داد که تغییرهای پوشش گیاهی، تحت تأثیر شوری، بافت خاک و بارندگی بوده و با عامل‌های فیزیوگرافی نیز همبستگی معنی‌داری دارد.
Cantero و همکاران ( ۲۰۰۳) مطالعاتی را در زمینه‌ی اثر عوامل مختلف اقلیمی، خاکی و توپوگرافی بر پوشش گیاهی مراتع مرکزی آرژانتین انجام دادند. آنها نشان دادند که علاوه بر متغیر ارتفاع، عناصر غذایی خاک در پراکنش گیاهان نقش مهمی دارند.
فرج الهی و همکاران (۱۳۹۱) به منظور تعیین عوامل تأثیر‌گذار بر پراکنش اجتماعات گیاهی مراتع در منطقه حفاظت شده بیجار از روش تجزیه مؤلفه‌های اصلی استفاده کردند نتایج نشان داد که مهمترین خصوصیات محیطی مؤثر بر پراکنش اجتماعات گیاهی منطقه، درصد رس، سیلت، شن، سنگریزه، آهک، ارتفاع و شیب است.
زارع چاهوکی و همکاران (۱۳۹۱) با بررسی ارتباط برخی عوامل محیطی با پراکنش پوشش گیاهی در مراتع دنبلید طالقان با استفاده از روش‌‌های تجزیه مؤلفه‌های اصلی و تجزیه تطابق کانونیک به این نتیجه رسیدند که بافت، میزان ماده آلی و درصد شیب مهمترین عوامل مؤثر بر پراکنش گونه‌های گیاهی منطقه مورد مطالعه می‌باشد.‌
میردیلمی و همکاران (۱۳۹۱) عوامل محیطی مؤثر بر پراکنش تیپ‌های رویشی مراتع کچیک مراوه تپه را بررسی کردند. آنها به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها از آنالیز مؤلفه‌های اصلی استفاده کردند. نتایج پژوهش آنها نشان داد که عوامل جهت جغرافیایی، مقدار شیب، اسیدیته، هدایت الکتریکی، بافت و آهک خاک به ترتیب از بیشترین تأثیر در استقرار و پراکنش گیاهان منطقه برخوردار بودند.
پیری صحراگرد و همکاران (۱۳۹۰) به منظور بررسی رابطه بین عوامل محیطی مؤثر بر پراکنش جوامع گیاهی مراتع حوزه آبخیز طالقان ار تجزیه مؤلفه‌های اصلی استفاده کردند. نتایج پژوهش آنها شان داد که بین پراکنش پوشش گیاهی و عوامل محیطی رابطه وجود دارد و مهمترین عوامل محیطی مؤثر در تفکیک جوامع گیاهی منطقه مورد مطالعه، ارتفاع از سطح دریا، جهت شیب، درصد شن، درصد آهک، عمق خاک و مقدار پتاسیم خاک است.
جوادی و همکاران (۱۳۹۰) تأثیر عوامل پستی و بلندی و خاک را بر ساختار پوشش گیاهی در نیمرخ شمالی اشترانکوه استان لرستان بررسی کردند. به منظور بررسی این تأثیر از روش تجزیه تطبیقی متعارف (CCA) استفاده کردند و میزان همبستگی هر یک از عوامل محیطی با حضور گونه‌های گیاهی را به دست آوردند. نتایج تحقیق آنها نشان داد عوامل خاکی بیشترین تأثیر را در پراکنش و استقرار گونه‌های گیاهی در منطقه مورد مطالعه دارند و عوامل ارتفاع، شیب و شدت چرا به ترتیب در درجه اهمیت بعدی قرار دارند.
بررسی رابطه بین پوشش گیاهی و عوامل محیطی (خاک و توپوگرافی) در بخشی از مراتع طالقان میانی با استفاده از تجزیه مؤلفههای اصلی نشان داد که بین پوشش گیاهی و عوامل محیطی رابطه وجود دارد و از بین عوامل مورد بررسی شیب، ارتفاع از سطح دریا، بافت، عمق، فسفر و ازت خاک بیشترین تأثیر را بر پراکنش گونهای دارند (فهیمی پور و همکاران، ۱۳۸۹).
زارع چاهوکی و همکاران (۱۳۸۹) تأثیر عوامل توپوگرافی و خاک را بر پراکنش گونه‌های گیاهی در مراتع اشتهارد با استفاده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی مورد بررسی قرار دادند، نتایج نشان داد که از بین متغیرهای مورد بررسی، ویژگی‌های سنگریزه، بافت، آهک و هدایت الکتریکی خاک از مهمترین عوامل تأثیر‌گذار بر پراکنش پوشش گیاهی منطقه هستند.
ذوالفقاری کرباسک و همکاران (۱۳۸۹) رابطه عوامل محیطی با پراکنش پوشش گیاهی در حوزه آبخیز آق تقه را با استفاده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داد که از بین عوامل محیطی مورد بررسی مهمترین فاکتورهای مؤثر در جداسازی تیپ‌های گیاهی منطقه مورد مطالعه به ترتیب ارتفاع از سطح دریا، درصد شیب، درصد کربن، درصد شن، درصد سیلت، درصد رس و اسیدیته می‌باشد.
محسن نژاد اندواری و همکاران (۱۳۸۹) اثر ویژگی‌های خاک و عوامل فیزیوگرافی بر توزیع جوامع گیاهی در مراتع ییلاقی بهرستاق هراز در استان مازندران را بررسی کردند. نتایج حاصل از روش‌های تجزیه‌ی چندمتغیره، بیانگر وجود ارتباط معنی‌دار بین عوامل محیطی (خاکی و توپوگرافی) و جوامع گیاهی بود. عوامل خاک و توپوگرافی حدود ۳۰ درصد از تغییرات پوشش گیاهی را در برداشتند. همچنین نتایج نشان داد که نقش عوامل خاکی بیشتر از توپوگرافی بوده است.
احمدی و همکاران (۱۳۸۹) عوامل محیطی مؤثر در پراکنش گونه‌های گیاهی حوزه آبخیز قره آقاچ شهرستان سمیرم را مورد بررسی قرار دادند. نتایج به دست آمده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی نشان داد که از میان عوامل محیطی مورد بررسی به ترتیب شیب، جهت، ماده آلی، درصد سنگ و سنگریزه سطحی، درصد سیلت و درصد رس به عنوان مؤلفه اصلی اول ۰۶/۵۴ درصد و شوری و ارتفاع به عنوان مؤلفه دوم ۱۷/۲۱ درصد از تغییرات پوشش گیاهی منطقه سمیرم را توجیه می‌کنند.
مهدوی و همکاران (۱۳۸۸) پوشش گیاهی منطقه حفاظت شده کبیر کوه ایلام را در رابطه با شرایط ادافیکی و فیزیوگرافی بررسی کردند. نتایج پژوهش آنها نشان داد که مهمترین عوامل محیطی مؤثر در استقرار و پراکنش گروه‌های بوم‌شناختی شامل بافت خاک، آهک، ازت، کربن آلی، ارتفاع از سطح دریا و شیب می‌باشد.
جعفری و همکاران (۱۳۸۸) عامل‌های محیطی مؤثر بر پراکنش پوشش گیاهی مراتع زیر کوه شهرستان قاین را مورد بررسی قرار دادند. نتایج تجزیه مؤلفه‌های اصلی نشان داد که عامل‌های محیطی که با پراکنش پوشش گیاهی همبستگی بهتری دارند شامل بافت، آهک، ماده آلی، رطوبت اشباع، رطوبت خاک، ارتفاع و شیب هستند.
زهتابیان و همکاران (١٣٨٧) با هدف بررسی عامل‌های محیطی مؤثر بر استقرار و گسترش گیاهان اراضی مرطوب جنوب دریاچه نمک کاشان با بهره‌گیری از تجزیه مؤلفه‌های اصلی نشان دادند عامل‌های محیطی بر استقرار و پراکنش نواری تیپ‌های رویشی مؤثر است و مهمترین عامل بر جداسازی جامعه‌های گیاهی، ویژگی‌های خاک (شوری، نسبت جذبی سدیم، رس، درصد گچ و کربنات) و عمق آب زیرزمینی می‌باشد.
تقی پور و همکاران (۱۳۸۷) در بررسی اثر عوامل محیطی در منطقه هزار جریب بهشهر در استان مازندران، به این نتیجه رسیدند که مهمترین خصوصیت خاکی مؤثر در پراکنش و استقرار گونه‌های غالب، رطوبت و pH و از بین عوامل توپوگرافی عامل ارتفاع از سطح دریا می‌باشد. بررسی جوامع گیاهی نشان داد که با افزایش ارتفاع، گونه‌های بالشتکی پراکنش بیشتری داشته‌اند.
قربانی و همکاران (۱۳۸۷) نقش ویژگی‌های خاک، پستی و بلندی و زمین‌شناسی در پراکنش پوشش گیاهی منطقه کوهین قزوین را با استفاده از آنالیز مؤلفه‌های اصلی بررسی کردند. نتایج این پژوهش‌نشان داد که ویژگی‌های خاک، پستی و بلندی و زمین‌شناسی بر استقرار و پراکنش موزاییکی جوامع گیاهی مؤثر است و مهمترین عوامل مؤثر زمین شناسی، آهک، بافت خاک، درصد ماده آلی، درصد پتاسیم، درصد رس و سدیم محلول هستند.
آذرنیوند و همکاران (۱۳۸۶) در بررسی عوامل محیطی مؤثر در پراکنش گونه‌های گیاهی در منطقه دامغان با استفاده از روش آنالیز مؤلفه‌های اصلی بیان کردند از بین عوامل محیطی مورد بررسی ارتفاع، بارندگی و شیب به عنوان فاکتورهای اصلی تغییرات پوشش گیاهی هستند.
محتشم نیا و همکاران (۱۳۸۶) به رسته‌بندی جوامع گیاهی مراتع استپی فارس در دو منطقه دشتی و کوهستانی پرداختند. نتایج مطالعات آنها نشان داد که خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک بر پوشش گیاهی دشت‌ها و عوامل توپوگرافی بر پوشش گیاهی ارتفاعات و دامنه‌ها تأثیر بیشتری می‌گذارند.

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.