بررسی نحوه گذران اوقات فراغت دانش آموزان دوره دبیرستان شهرستان ورامین- قسمت ۲

شکل فعالیت های فراغت در این برهه علی رغم شکل های قبلی فراغت ، به صورت عزاداری و تعزیه بوده است . در قرن هفتم هجری این نوع فعالیت فراغتی باعث بوجود آمدن مساجد و مکانهای خاص این نوع فعالیت و همچنین باعث ظهور افرادی مانند رهبران مذهبی شد . این نوع فعالیت و زیارت قبور در کنار سایر فعالیتهای فراغت شکل رایج گذران اوقات فراغت به حساب آمدند . در این دوره نیز کار و فراغت با هم آمیخته بودند .( پورحسین ، ۱۳۸۷) بعد از ظهور اسلام نیز بیشتر فعالیتهای مربوط به اوقات فراغت که از قبل در ایران متداول بود ، حفظ شد و دلیل آن نفوذ فرهنگ ایرانیان در دربار خلفای عباسی بود . از جمله تفریحات رایج آن زمان چوگان ، شطرنج ، نبرد و گلوله اندازی بود در قابوس نامه نیز آمده است ، در بین بزرگان اسب دوانی که گاهی با تیراندازی همراه می شد بسیار رایج بود . البته اسب دوانی و اسب سواری جزء آرمان های تربیتی بزرگ محسوب می شد و عموم مردم قادر به انجام آن نبودند . بنابراین تفاوت زیادی بین نحوه ی گذراندن اوقات فراغت بین افراد جامعه وجود داشت . طبقات فرا دست به این علت که وظیفه سنگینی بر عهده نداشتند ، ایام عمر را با انواع خوش گذرانی ها سپری می کردند . آنها با شراب خواری ، عشق ورزی با دختران و پسران خوب روی ، غمار بازی ، شکار و اسب سواری ، نواختن آلات موسیقی و آواز ، شرکت در مهمانی ها بازی نرد و گوش دادن با قصه های سرگرم کننده ، عمر خود را به بطالت می گذراندند ، در حالی که سایر مردم اوقات فراغت خود را با گردش در باغ و بوستان ، تجمع در معابر و مساجد ، گوش دادن به نقالان و تماشای معرکه گیران و پهلوانان دیده گرد و پرورش خروس های جنگی سپری می کردند ( جلالی فراهانی ، ۱۳۸۹ ) .
۲-۵-۵ فراغت در ایران معاصر
تحولات تکنولوژی تمدن صنعتی برگذران اوقات فراغت در ایران بی تأثیر نبوده است این تأثیر هم از نظر کاهش ساعات کار و هم از لحاظ تولید فرآورده های گذران اوقات فراغت بود . این پیشرفت تکنولوژی جامعه از حالت تفریحات سنتی خارج و وارد مرحلۀ جدیدی کرد که در غرب رایج بود و به عنوان پدیده وارداتی در ایران اشاعه پیدا کرد . در این دوره است که فراغت و کار از هم تفکیک شدند و ساعات کار کاهش یافت و وسایل ارتباط جمعی با تمام وجود ، پا به عرصه وجود نهادند و تغییراتی را در گذران اوقات فراغت بوجود آورند . همین نا برابری در گذران فراغت در این دوره بیشتر ملموس شد و گذران اوقات فراغت خود به خود به طور مستقیم شاخصه طبقه اجتماعی فرد و همچنین روشی برای کسب تشخیص اجتماعی شد . در کنار شیوه های سنتی گذران فراغت و وسایل و کالای های فرهنگی نیز در گذران فراغت افراد سهیم شدند . ( عباسی نفظ چالی، ۱۳۸۳).
۲-۵-۶ فراغت در حال حاضر
در دوره جدید این مفاهیم بهم خورده است . افراد اگر در اوقات فراغت خود هستند ، در حال و هوای کار خود نیز هستند ، یا اگر در حال انجام کار خود هستند آن حالتهای فراغتی را نیز دارند . در حقیقت تداخل در کار و فراغت ایجاد شده است . به نحوی می توان گفت نوعی دستکاری انجام شده است . مثلاً حرفه ای ها دوران فراغتی ندارند . چون دوران کار خودشان را به دوران فراغت می کشانند . در اینجا دیگر نمی توان تعریف خاصی برای اوقات فراغت قایل شد چون نوعی تداخل و همپوشانی بین کار و اوقات فراغت ایجاد شده است ( پورحسین ، ۱۳۸۷ ) .
۲ـ ۶ نگاهی کوتاه به سیرتحول چگونگی گذران اوقات فراغت
درباره ی اینکه زمان پدیده خاص جامعه صنعتی است یا آغاز آن رامی توان باخلقت بشروشروع زندگی اولیه انسان دانست همه صاحب نظران هم عقیده نیستند اماآنچه مسلم است مفهوم اوقات فراغت وچگونگی گذران آن در دوره های مختلف زندگی بشر متفاوت بوده وباتحولات اجتماعی برکمیت وکیفیت واهمیت آن افزوده شده است . اکنون به صورت کوتاه بررسی سیر تحول چگونگی گذران اوقات فراغت می پردازیم .
الف – انسانهای اولیه وزندگی قبیله ای :انسان ازهمان دوران اولیه حضورش درکره زمین ،برای معاش خود به ستیز با طبیعت برخاست ونوعی «اشتغال»درزندگی روزمره اش ظاهر شد.اما طبیعت این اشتغال و میزان پرداختن به آن به گونه ای بوده است که می توان گفت نه تنها موجب خستگی نمی شده که بعضاً خود نوعی «تفریح» نیز بوده است به عبارت دیگرعملاً مفهوم «کارواشتغال و بازی و تفریح» برای او یکی بوده است. [۲۷]
صاحب نظرانی مانند«تور شاین ویلن » نیزبا اعتقاد براینکه درآن دوران«جادوگران قبایل معمولاً ازکارمعاف بوده ا ند » بروجود فراغت در دوران اولیه زندگی بشر تاکید می کنند.
ب ) عصر کشا ورزی: کار و اشتغال در زندگی اجتماعی، حتی در عصر کشاورزی هم ازنوع آن چه در عصر صنعت ظاهرشد نبوده است.
دراین دوران نیزبه لحاظ وویژگی های کا رواشتغال هنوز نمی توان از فراغت به مفهومی که امروزه ازآن مقصود است سخن گفت دروا قع درعصر کشاورزی«فراغت»معنا و مفهوم تازه ای یافت به گونه ای که نه مانند زندگی قبیله ای محدود به ستیز باطبیعت بودونه مانند جامعه صنعتی در اسارت ماشین، بلکه میل و رغبت وهمراهی با طبیعت را می توان از شاخص های آن به شمار آورد.
ـ کشاورزی خود کار فرما و صاحب کار بودولذ ا بامیل و رغبت به کار می پرداخت.
ـ با اختیار خود،کار راشروع می کردوبا اختیار خودازآن دست می کشید.
ـ کاربه فصول معینی از سال محدود بود و کشاورز به استقبا ل فصل کار می رفت.
ـ کار روزانه به ساعاتی معینی از روز محدود نبود و معمولاً از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب ادامه داشت . [۲۸]
ج)دوره قبل از انقلاب صنعتی(نیمه اول قرن ۱۹ ) :
ـ بررسی چگونگی زندگی ،کاروفراغت در قرن هیجده واوایل قرن نوزدهم نشانگرآن است که:
۱ـ طبقات ممتاز جامعه بیشتر از مزایای فراغت بهره مند بوده اند.
۲ـ مردم عادی جامعه به علت انجام کارهای سنگین وممتد عملاً فرصت کوتاهی برای استراحت و بازدید ازیکدیگر و شرکت در مراسم ملی مذهبی داشته اند.
انجا م کارهای سنگین و طاقت فرسا توسط مرد م عادی به گونه ای ادامه پیدا کرد که «درنیمه اول قرن نوزدهم » ۸۵ ساعت کار هفتگی برای کارگران آمریکایی و۹۰ ساعت کا ردرهفته برای کارگران انگلیسی یک امر عادی و معمولی تلقی می شود.[۲۹]
د) دوران صنعت : باورود به دوران صنعت و دگرکونی نظام اجتماعی ، کارواشتغالات روزمره انسان صورت سازمان یافته ای به خود گرفت و هویتی تازه یافت که مهمترین آنها عبارتنداز:
ـ کارگر خودکارفرما وصاحب کار نبود .
ـ درازای انجام کار «دستمزد»پرداخت شده وکارکن از«محصول کار»جدا افتاد.
ـ در تمام طول سال کار ادامه و جریان داشت .
ـ کار روزانه به ساعات معینی از شبانه روز محدود شد ( در شروع و ختم کار اختیاری نداشت).
ـ حاکمیت این نظام کاری برزندگی انسان در جامعه صنعتی، برای صاحبان اندیشه این نگرانی را موجب شد که همزیستی انسان و ماشین نهایتاً به«بی روح شدن»و«ابزار شدن» وی بی انجامد.لذا برای رهایی انسان جامعه صنعتی از دام «خود بیگا نگی » به طرح موضوع«فراغت » درمقا بل «کار» پرداختند.بدین معنی که از ساعات غیر کاری افراد به عنوان فرصتی برای« بازیافتن خود»و « تجلی یافتن بعد معنوی انسان » استفاده شود.
ـ افکار عمومی و خواست همگانی ،دراستفاده و گسترش فعالیتها ی فراغتی موجب شد که در « اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم » نوعی نهضت ها ی اجتما عی با همت و کوشش اتحادیه های کارگری ، تحت عنوان«نهضت تفریحات سالم»باهدف کاهش ساعات کار و فراهم نمودن امکانات تفریحی و تربیتی و ….. برای برخورداری کارگران از یک زندگی ثمر بخش و مفید شکل گیرد.
ـ ودرطرفداری از اوقات فراغت کارگران به تدریج فعالیتهای زیر صورت گرفت :
ـ نخستین رساله با عنوان « حق تنبل بودن » توسط «پل لامارک» سوسیالیست در اروپا نوشته شد بعد از آن کتاب «نظریه طبقه فارغ از کار » توسط «تورشتاین ویلن » در آمریکا نوشته شد که «جامعه شناسی زمان فراغت » رابنا نهاد.
ـ نخستین پزوهشهای تجربی در باره ی فراغت دردهه های ۱۹۲۰ و۱۹۳۰ در اروپا و آمریکا انجا م گرفت.
ـ نخستین کنفرانس بین المللی در باره ی «وقت آزاد کارگران »در سال ۱۹۲۴ توسط«دفتر بین المللی کار»باحضور ۳۰۰ نماینده از ۱۸ کشور جهان بر گزار گردید.
ـباایجاد این تحو ل فکری در باده ی اوقات فراغت و رشد روز افزون تحقیقات علمی و دانش بشری وکاربرد واستفاده از نتایج تحقیقات و پیشرفت ها ی علمی گشترش صنعت ،برای تولید بیشتر وافزایش بهره وری عملاً از میزان ساعات کار کاسته و بر مقدار اوقات فراغت نیروی کار افزوده شده است .به همین سبب «عده یزیادی از جامعه شناسان و اقتصاد دانان براین باورند که تحول جوامع انسانی به سوی «تمدّ ن فراغت » است و تمدّ ن فراغت به زعم آنها چیزی جز «خودکار شدن وسایل تولید صنعتی وکشاورزی »،«افزایش درآمد سرانه »ودرنتیجه «طولانی ترشدن اوقات فراغت از کار» نخواهد بود و در این تمدّ ن، انسان قادر خواهد بود اوقات فراغت خود را در سایه پیشرفتهای اجتماعی و اقتصادی متعادل تر و دلپذیر تر سپری سازد.
۲-۶-۱ اوقات فراغت در دوران باستان
میزان و نحوه گذران “اوقات فراغت” در تمدنهای دوران باستان تابع شرایط اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی و .. آن تمدنها بوده است . اگر چه درون هر تمدن اقشار مختلف جامعه بهره مندی یکسانی از اوقات فراغت نداشته اند . ولی به هر حال مقایسۀ تمدن ها با یکدیگر نشان می دهد که شرایط عمومی گذران “اوقات فراغت” را شرایط احتماعی ، فرهنگی و سیاسی تمدن تعیین کرده است . برای مثال : یونان باستان : نزد یونانیان اوقات بیکاری در پرورش متعادل جسم و فکر مردم آزاد صرف می شد پهلوانی نزد ایشان قدر و شأن بسیار داشت و به هنگام فراغت از مشغله های روزانه همت و افراد پرورش و ورزش تن مبذول می شد . علاوه بر این قسمتی از اوقات فراغت به بحث ها و خطابه های پرشور سیاسی می گذشت و به این گونه زمان بیکاری تمهید مقدمه ای برای زندگی مدنی و سیاسی بود و مردانی به بار می آورد که هم در دفاع از مدینۀ خویش توانا باشند و هم سیاست آزموده و دانا باشند . ( بهنام ،جمشید و… ۱۳۷۰،۳۱۸)
اسپارت : اسپارتیان شهروندان را در کودکی با ریاضیات آشنا می کردند و پرورش می دادند و از هفت تا یازده سالگی در ژیمنازیوم ها که در واقع حکم مدارس امروز بود امور نظامی ، سوارکاری ، شنا و موسیقی و… به آنان آموزش می دادند . امّا اوقات بیکاری آنان بیشتر صرف تمرینات نظامی می شد و هدف آن بود که مردم بویژه جوانان همواره آمادۀ مقابله با دشمن باشند . ( کاستیل ، ای ـ بی ، ۱۳۶۴،۲۰)
۲-۶-۲روم باستان :
در رم باستان اوقات فراغت دو دوره را به خود می بیند . دورۀ درخشان تمدن رومی که آموزش و پرورش هر فعالیتهای فراغت بسیار درخشان و مثبت بوده اند .
در این دوره محتوای آموزش و پرورش اولیۀ رومی عبارت بوده است از خواندن و نوشتن ، مشت زنی ، تمرینات نظامی ، عادت به سختی و داستانهایی از تاریخ ملی که هر سپری می باید آن را فرا می گرقت و اوقات بیکاری صرف ورزش ها و فعالیتهای رزمی می شد تا قدرت دفاعی جامعه برای مقابله با هجوم دشمنان آماده باشد . روم باستان زنان در سامان دادن به بازیها و تفریحات نونهالان نقش داشتند . ( کاستیل ، ای ـ بی ۱۳۶۴ )
اما از زمانی که امپراتور روم به ابتذال کشیده شد فراغت از اولین و مهمترین چیرهایی بود که غرق در ابتذال شد و هدفی بیهوده به خود گرفت زیرا :
اولاً « اوقات فراغت » خاص توانگران شد و عیش و عشرت شدیداً میان آنها رواج یافت دوم آنکه شیوه های گذران فراغت به شدت طبقاتی شد به طوری که عده ای مجبور بودند ساعتهای دراز به تمنای کمک بر در ارباب دنیا و توانگران بنشینند و در انتظار قرص نانی ، چشم به زمین و آسمان می دوختند و بعضی دیگر نیز به ولگردی و پرسه زنی در شهرها دل خوش می کردند و گاهی نیز بزرگان بازیهای جمعی ترتیب می دادند و زور آزمایان در هم می آویختند و دشمنان را طعمۀ شیران می کردند تا به نحوی مردم را سرگرم کنند و از توجه به درد خویش غافل گردانند .
اعیان و توانگران نیز به جای خود از تفریحات خاص بهره مند بودند و مجالس عیش را می آراستند و به میگساری و عشق ورزی می پرداختند و ساعاتی نیز در محافل ادبی به گفتار شاعران معروف دل می دادند و … خلاصه آنکه با تنعّمات حیاتی خوش و آسان گذران فراغت می کردند . ( بهنام ، جمشید و… ۱۳۷۰،۳۱۸)
۲-۶-۳ ایران باستان
در ایران باستان از آنجا که تودۀ مردم همواره درگیر کار طاقت فرسا و روزانه و ممتد بودند لذا فرصتهای کوتاهی برای استراحت و فعالیتهای خاص اوقات بیکاری داشتند . مزایای فراغت بیشتر نصیب طبقات ممتاز و مرفه جامعه می شد و تودۀ مردم بهرۀ چندانی از آن نمی بردند جشن های ملی مذهبی تنها فرصت کوتاه طبقات محروم برای بهره گیری از اوقات فراغتشان بود . به علاوه دید و بازدید اقوام و دوستان و گفتگو با یکدیگر در محیط خانواده از دیگر راه های پر کردن اوقات بیکاری یا فراغت به حساب می آمد . اوقاتی که تغییر فصل ها و طبیعت در اختیارشان می گذاشت .
درزیرمتنی رادراین خصوص ازکتاب «مقدمه ای برجامعه شناسی ایران» تالیف آقای دکتر جمشید بهنام وشاپورراسخ (با اندکی دخل وتصرف)می آوریم.
اگرچه اطلاعات مادرباره ی زندگی وکاروفراغت مردمدردوره های قبل ازاسلام محدوداست اماازهمان مدارک واسناد موجود می توان استنباط کردکه مزایای فراغت بیشتر به طبقات ممتاز جامعه اختصاص داشته وعامه خلق که درکاردشوار وممتد روزانه درگیر بوده اندتنهاازفرصتهای کوتاهی برای استراحت وفعالیتهای ساده خاص اوقات بیکاری چون دید وبازدیدوگفتگووشرکت درمراسم وجشن های ملی ومذهبی بهره مند می شده اند.
هفته ( هرودوت ) ایرانیان از۵ تا۲۵ سالگی به پسران خوداسب سواری وتیراندازی وراست گویی می آموختند بدیهی است که درچنین جامعه ای که هنوزبه مرحله شهرنشینی نرسیده به مفهوم امروزی وجودنداردواگر اوقات آزادی ازکارهای سخت شبانه روزی باقی می ماند به همان وورزشهای توان افزای،که افرادرابیشترآماده پیکارومشغله دهای جدید زندگی می کندمانندکشتی ، چوگان ، زوبین اندازی وشکارصرف می شد.

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است