مقاله علمی با منبع : بررسی تغییرات روند بارش سالانه، ماهانه و فصلی در دره سفید رود- قسمت …

۵

پایاب سد

پاییز۱۳

زمستان ۱۷

بهار ۴۹

تابستان ۲۱

تجربیات طولانی و مشاهدات مستقیم نشان داده است که ذخایر برفی زیر ارتفاعات ۲۰۰۰ متری از سطح دریاهای آزاد به فاصله چند روز تصعید و تبخیر شده و بدون اینکه در جریان سطحی اثر گذارد از بین می‎رود، لذا ذخائر برفی مطمئنی برای پیش بینی میزان آب سال نمی تواند باشد، ولی اگر برف ارتفاعات پایین همزمان با بارندگی های بهاره ذوب شود سیلابهایی با دامنه بزرگ جاری خواهد شد.

۳-۵- حوزه های آبخیز سفیدرود گیلان

دره سفیدرود به منزله دالانی است که بخشی از ساحل جنوبی دریای خزر یعنی گیلان را، که منطقه ای مرطوب با فشار زیاد است از طریق دره قزل اوزن و شاهرود و یوزباشی چای به منطقه کم رطوبت و کم فشار فلات مرکزی ایران مرتبط می سازد. ظاهراً به نظر می رسد که وجود این ارتباط، که مهمترین نشانه آن باد مستمر و شدید این دره یعنی «باد منجیل» است، می بایست سبب بالا رفتن رطوبت در فلات مرکزی یا حداقل در بخشی از اراضی فلات مرکزی نزدیک به بخش میانی سفیدرود شود، ولی واقعیت خلاف آن را نشان می دهد بدین معنی که خشکی از طریق دره مذکور به داخل گیلان کشیده شده و تا حدود رستم آباد و امامزاده هاشم تأثیر گذاشته است. از منجیل تا آستانه از ارتفاعات مشرف به دره و بستر سفیدرود تعدادی رودخانه و جویبار وارد مسیر اصلی سفیدرود می شود. آبدهی این رودهای فرعی در پایاب سد سفیدرود به نسبت دوری از گیلان در امتداد دره سفیدرود کاهش می یابد.
این رودها چون در فاصله کوتاهی از سرچشمه به سفیدرود می رسند اغلب تندآب هستند و مخروط افکنه‎های نسبتاً قابل ملاحظه ای در محل رود به داخل سفیدرود به وجود آورده اند. آب این رودها در تابستان به مصرف آبیاری اراضی مزروعی طرفین رود، در ناحیه مخروط افکنه و در داخل بستر بزرگ سفیدرود (لات)، می رسد. موج های سیلابی بهاره و پاییزه این رودخانه، به ویژه بعد از احداث سد سفیدرود، تا حدودی در حفظ استعداد مصب سفیدرود در جلب ماهی های تخمگذار مؤثر بوده است. رژیم ئیدرولوژی حوزه های فرعی پایاب سفیدرود بارانی است.
در ناحیه رودبار: تعدادی جویبارهای کوچک سیلابی به نام های «سرخن» یا «دوآبر» و «تکلیم» و «نوجوکابر» یا «الیزه» در رودبار جاری است که آب دوره کم آبی آنها از چشمه ها تأمین می شود و غالباً با ریزش باران سیلابی می گردند. آب این جویبارها بیشتر به مصرف آبیاری درختان زیتون می رسد.
اندازه گیری هایی از مقدار آب این جویبارها در دست نیست.
رودخانه توتکابن: در سمت مشرق سفیدرود در ناحیه «رستم آباد» در محلی به اسم «توتکابن» رودی به همین نام وارد سفیدرود می شود. دره سفیدرود در این ناحیه بسیار وسیع است و در بستر بزرگ آن حدود ۵۰۰ هکتار اراضی زیر کشت برنج می باشد. این رود از ارتفاعات ۲۷۰۰ متری جنوب و جنوب غربی «درفک» سرچشمه می گیرد و از جنوب و جنوب شرقی با حوزه آبخیر شاهرود هم مرز است. طول شاخه اصلی این رود ۵/۳۷ کیلومتر و وسعت حوزه آبخیز آن ۴۴۰ کیلومتر مربع است. «ئیدرولیسیته» یا دبی مخصوص آن ۴/۸ لیتر ثانیه در کیلومتر مربع است که تقریباً حدود یک سوم دبی مخصوص حوزه های آبخیز فومنات می باشد. سطح حوزه آبخیر این رود دارای پوشش مرتعی و در بسیاری نقاط سنگی است. آثار فرسایش خاکی شدیدی در آن مشاهده نمی شود. از سال ۱۳۴۸ جریان این رود در پل روستای توتکابن تحت کنترل است و به طور منظم اندازه گیری می شود.
سیاه رود: در گیلان رودهای دیگری هم با نام «سیاه رود» وجود دارند، دلیل و توجیهی برای این نام گذاری بدست نیامده است. سیاه رود مورد نظر از سمت مغرب سفیدرود در محل سد «تاریک» وارد منطقه آبگیر این سد می شود.
وسعت حوزه آبخیز آن ۱۵۴ کیلومتر مربع است. طول شاخه اصلی آن ۳۱ کیلومتر است که از ارتفاعات ۲۴۴۰ متری جنوب شرقی فومنات از حوزه مجاور رود امامزاده هاشم سرچشمه می گیرد. حوزه آبخیز این رودخانه جنگلی و با مشخصات کامل رودهای گیلان و فومنات است. دبی مخصوص آن حود ۲۴ لیتر ثانیه در کیلومتر مربع است. این رود کمی بالاتر از پل قدیمی (پل با مصالح بنایی) روی آن اندازه گیری می شود. منطقه مخروط افکنه این رود در فاصله بین دو پل روی محور جاده قدیم و جدید در حال حاضر پوشیده از گل و لای است و در فصل آبیاری قسمتی از آبگیر پشت سد تاریک را تشکیل می دهد.
فیره رود (یا فیرارود): فیره رود از شمال غربی پای قله «درفک» مقابل «امام زاده هاشم» سرچشمه می گیرد و همجوار رود زیلیکی است. وسعت حوزه آبخیر آن تا محل «براگور» ایستگاه اندازه گیری ۵/۶۰ کیلومتر مربع است و فاصله این محل تا سرچشمه آن در ارتفاع ۲۶۰۰ متری حدود ۱۶ کیلومتر می باشد. شیب رودخانه زیاد و تا حدودی هم یکنواخت است. همه سطح حوزه آبخیز آن دارای پوشش متراکم گیاهی و جنگلی است. دبی مخصوص آن حدود ۲۰ لیتر ثانیه در کیلومتر مربع است.
رود زیلیکی: یکی از رودهای مهم حوزه گیلان است که از پای قله «درفک» سرچشمه می گیرد و به سفیدرود می پیوندد. وسعت حوزه آبخیز آن تا پای ده شربیجار حدود ۲۳۳ کیلومتر مربع و طول بزرگترین شاخه آن ۳۱ کیلومتر است. حداکثر ارتفاع در حوزه آن ۲۷۰۰ متر می باشد. شاخه جنوبی این رود در دره سنگی عمیقی جریان دارد ارتفاعات پایین و متوسط این حوزه پوشید از جنگل است و ارتفاع بالای شاخه شمالی آن منتهی به مراتع سبز و خرم پای درفک می شود. در فاصله اندکی از محل پیوستن به سفیدرود، منطقه مخروط افکنه آن شروع می شود. فعالیت زیاد مخروط افکنه این رود تا حدودی در انحراف مسیر سفیدرود به سمت مغرب مؤثر بوده است. دهانه آبگیر نهرهای «گله رود» و «حاتم جو»، تنها آبگیرهای سنتی که بعد از ایجاد تأسیسات زیربنایی آبیاری تاکنون باقی مانده است، در سمت چپ سفیدرود و در مقابل محل اتصال زیلیکی به سفیدرود قرار دارد، این ناحیه امام زاده هاشم (شاه عباسی) از نقاطی که خطر انحراف کلی سفیدرود در آنجا بیش از هر نقطه دیگر است. دبی مخصوص این رود ۲۶ لیتر ثانیه در کیلومتر مربع است.
رود دیسام: دیسام از ارتفاعات ۱۴۲۸ متری مشرق سد سنگر سرچشمه می گیرد طول بلندترین شاخه آن ۲۲ کیلومتر است. این رود از زیر تأسیسات آبیاری دیسام بزرگ عبور می نماید و در فصل آبیاری در این ناحیه هر ثانیه حدود ۴۰ متر مکعب آب سفیدرود از کانال سمت راست سد سنگر به داخل آن ریخته می شود. کمی بالاتر از محل اتصال آن به سفیدرود برای منحرف ساختن آب دیسام و قسمتی از آب «کیاجوب» (نهر سنتی قدیمی که به طور مستقیم در گذشته از سفیدرود آب می گرفت) در مسیر نهر حشمت رود به سال ۱۳۲۹ یک سد انحرافی روی آن ساخته شده است.
کمی پایین تر از محل پیوستن رودخانه دیسام به سفیدرود جنس مصالح متشکله بستر سفیدرود تغییر اساسی می نماید. رسوب های دانه درشت تبدیل به ماسه و سیلت می شود. این یک نقطه بحرانی و محل مشخص در بسترهای متحرک است. بر اساس نظر یکی از کارشناسان مکانیک رودخانه که دو بار در سال های ۱۹۵۷ و ۱۹۶۸ میلادی از این محل بازدید نموده است در سال ۱۹۶۸ میلادی این محل کمی جلوتر (پایین تر در جهت آب) بوده است. علت رخ دادن انقطاعی در حرکت و تبادل مواد بستری ذکر شده است. دبی مخصوص دیسام حدود ۳۵ لیتر ثانیه در کیلومتر مربع است.
شمرود: شمرود از کوههای «سیاهکل» و شیر قلعه و شهگان است که از ارتفاعات حدود ۲۱۲۴ متر سرچشمه می گیرد. وسعت حوزه آبخیز آن در محل «توتکی» حدود ۱۶۳ کیلومتر مربع و طول بزرگترین شاخه آن از «توتکی» تا سرچشمه حدود ۲۹ کیلومتر است. روی شمرود پس از قطع کانال سمت راست از منتهی الیه آن یعنی از شروع ادامه کانال در حدود ۱۰ کیلومتر پایین تر از این محل تأسیسات آبگیری کانال لنگرود قرار دارد. شمرود در اراضی شمالی دارای بستری پر پیچ و خم و با خصوصیات منطقه طغیان است. سیلابهای شمرود در عبور از این منطقه اغلب طغیانی است و اراضی زراعتی طرفین کنار رودخانه را دچار غرقاب ساخته، هر سال خسارات زیادی به بار می آورد.
در طرح توسعه عمرانی آبیاری منطقه مربوط به سال ۱۳۵۶ شمرود از «تجن گوده» با کانالی به طول ۵ کیلومتر و با ظرفیت ۱۵۰ متر مکعب ثانیه در «سالستان» به سفیدرود متصل شده است و فقط ۸۰ متر مکعب ثانیه آب آن به داخل مسیر قدیم راه داده می شود. دبی مخصوص شمرود ۲۸ لیتر ثانیه در کیلومتر مربع است. وسعت شمرود تا «تجن گوده» ۲۶۸ کیلومتر مربع و طول رود از سرچشمه تا محل مزبور ۵۴ کیلومتر است.

یک مطلب دیگر:
بررسی رابطه بین ویژگی های شخصیتی و انتخاب رشته ورزشی در ورزشکاران ...

۳-۵-۱-آبدهی رودهای فرعی سفیدرود گیلان

آبدهی رودخانه ها در سالهای میانگین و خشک و مرطوب ارائه شده است. در یک سال متوسط در رودهای فرعی پایاب -تعدادی که اندازه گیری شده اند- با مجموع سطح آبخیزی حدود ۸۲۷ کیلومتر مربع تقریباً ۷۴۶ میلیون متر مکعب آب جاری می شود. همان طوری که اشاره شد تعدادی از رودخانه های کوچک حوزه های فرعی پایاب سفیدرود در ناحیه رودبار و در فاصله توتکابن تا شیر بیجار و از این محل تا دیسام و همچنین در سمت چپ سفیدرود مثل «تاریک رود» به علت کم آبی اندازه گیری نشده اند. مجموع سطح حوزه آبخیز آنها تا ناحیه آستانه حدود ۴۲۳ کیلومتر مربع است. اگر میانگین دبی مخصوص رودهایی که اندازه گیری شده اند برای ۱۲۵۰ کیلومتر مربع وسعت تمام حوزه های آبخیز پایاب سفیدرود تعمیم داده شود میزان تولید آب سالانه در پایاب سفیدرود به ۱/۱ کیلومتر مکعب خواهد رسید. یعنی حدود ۲۲ درصد تولید سالانه سفیدرود در ناحیه منجیل. لازم است یادآوری شود که فقط در فصل زراعت برنج کمی بیش از ۵۱ میلیون متر مکعب از حوزه های بالاتر از سد تاریک و ۳۹ میلیون متر مکعب در فاصله سد «تاریک» تا سد «سنگر» و ۱۶ میلون متر مکعب در پایین دست سد سنگر آب رودهای فرعی وارد مسیر سفیدرود می‎شود.
کیفیت شیمیایی آب رودهای پایاب سفیدرود
در جدول شماره ۳-۱۵حدود تغییرات بعضی از خصوصیات شیمیایی آب حوزه های فرعی پایاب سفیدرود داده شده است.
این رودها اغلب روشن آب هستند یعنی بار رسوبی معلق در آب آنها ناچیز است و در مواقع سیلابی غلظت مواد جامد معلق در آب آنها به حدود ۱ گرم در لیتر می رسد. آب این رودها در مقایسه با آب سفیدرود برای مصارف شرب مطلوب تر است.
جدول ۳-۱۵ تغییرات شیمیایی آب حوزه های پایاب سفیدرود

یک مطلب دیگر:
سايت مقالات فارسی - سیره پیامبرو اهل بیت (علیهم السلام) درآموزش قرآن- قسمت ۹

رودها مواد محلول میلی گرم-لیتر هدایت الکتریکی میکروموس جذب سدیم پ-هاش
PH
توتکابن ۱۴۴-۸۶۱
برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.