دانلود پایان نامه

و در آغاز مجلس هشتم از حرب صفین تحمیدیّه ای دارد که شبیه بعضی کار های فردوسی است، مانند این ابیات:
نگارندۀ هر سپید و سیاه به نام خداوند خورشید و ماه
خداوند کون و مکان و مکین برآرندۀ آسمان و زمین
( دیوان، 1388: 207 ر )
گویندۀ این منظومه، با این که به توصیف میدان های نبرد دلاوران عربی پرداخته به علّت توجهی که به شاهنامه داشته و تعلق خاطری که به طور طبیعی به زمینه های اساطیری شاهنامه دارد، غالباً از وصف‌های شاهنامه بهرۀ بسیار می برد و در سراسر کتاب تعبیراتی که نشان دهندۀ اشاره به ایران باستان و زمینۀ فرهنگی شاهنامه است، فراوان می توان دید:
همی جست چون برق و می زد درخش
به مردی فزون تر ز اسفندیار
(دیوان، 1388:112ر ) فرس زیر رانش به مانند رخش
شجاع دلاور بُد ونامدار
نکتۀ جالب توجه این است که جنبۀ اساطیری و نمونه و ار این قهرمانان ملّی را همچنان محفوظ نگه می دارد و در قیاس قهرمانان دینی خویش، قهرمانان اساطیری را تحقیر نمی کند. رستم برای او همچنان رمز توانایی و دلیری است.
1-1-2- خاوران نامه
«خاوران نامه، مشهورترین ولایت نامه فارسی سرودۀ ابن حسام خوسفی در قرن نهم است. ولایت نامه یک نوع ادبی مشهور در تاریخ ادب فارسی بوده که امروز فراموش شده است. در ولایت نامه داستانی به نظم و به لحن حماسی درباره قهرمانی های امیر مؤمنان علی (ع) شرح داده می شود که غالباً آمیخته به افسانه است. ابن حسام در خاوران نامه چندین ولایت نامه دیگر نیز سروده است.ابن حسام خاوران نامه را که برخی خاور نامه نیز نامیده اند، در قالب مثنوی و در بحر متقارب مثمن محذوف سروده است. اوکتاب را با ذکر توحید خداوند آغاز کرده، خرد و دانش را ستوده و پس از منا جات به ستایش مقام نبوت پرداخته است.خاوران نامه از قدیمی ترین حماسه های فارسی شیعیان است.»( صفا،1387:ج1، 377) اما آنگونه که شهرت یافته کهن ترین حماسه شیعی به زبان فارسی نیست و منظومه علی نامه از قرن پنجم، سروده ربیع از آن کهن تر است.
در آغاز خاوران نامه اصحاب پیامبر صلی الله علیه و سلم در حضور او بحث می کنند که چه کسی از اصحاب پهلوان تر است و به دنبال این بحث و نزاع، دو تن از اصحاب، ابو المحجن و سعد وقاص مکّه را به قصد خاور زمین ترک می کنند. آنان در راه با نوادر، فرمانروای راهزنان، می جنگند و سعد وقاص اسیر می شود. ابوالمحجن نوادر را می کشد و سعد وقاص را می رهاند که هر دو با قطار آدم خوار رو به رو می شوند و پس از جنگیدن با او می گریزند. حضرت محمد (ص)، علی علیه السلام را به جست وجوی آن دو روانه می کند. برخی از مردم خاور زمین قنبر را اسیر می کنند و امیر المؤمنین قنبر را گم می کند. علی (ع) پس از آنکه ابو المحجن و سعد وقاص را می یابد و او را می رهاند و در این میان مالک اشتر هم به جست و جوی حضرت علی می آید و سپاه اسلام به رهبری علی چندین بار با سپاه خاور زمین می جنگد. در بخشی از داستان عمر و امیّه نیز به داستان وارد می شود که پیک و تندر سپاه اسلام است. پاره هایی از کتاب از جنگ علی (ع) با جا دوان بحث می کند. سرانجام علی علیه السلام خاور زمین را مسخر می کند و جمشید شاه می گریزد. پس از آن علی علیه السلام رسول اکرم (ص) را در خواب می بیند که به او فرمان می دهد به سرزمین قهرمان رود تا یادگار سلیمان (ع) را از فراز کوه بلور برایش بیاورد و او در آنجا با سپاه قهرمان می جنگد. پس از آن علی (ع) به سرزمین ساحل می‌رود. بخشی عظیم از خاوران نامه دربارۀ جنگ های امیر مؤمنان با تهماس، پهلوان اهل ساحل است. پس از آن به سرزمین قام، که سرزمین زردتشتیان است می رود و با صلصال می جنگد. در تمام این جنگ ها سپاه اسلام به رهبری علی علیه السلام پیروز است. مالک اشتر و عمر و امیه نیز قهرمانی های بسیار نشان می‌دهند.
«غیر از شخصیّت تاریخی خود امام علی (ع) و چند تن از همراهانشان، درون مایه، عناصر، و اشخاص منظومه غالباً جنبه داستانی و اساطیری دارند. البته درآمیختگی داستان های افسانه ای و اساطیری با واقعیات سرگذشت بعضی از بزرگان دینی و تاریخی مانند حضرت علی (ع)، حمزه، ابو مسلم و… در ادبیات رسمی و عامیانۀ ایران، سنّتی است که در بیشتر مجموعه های مربوط بدانها دیده می شود و تفاوت ها تنها درشدّت و ضعف این اختلاط و افسانگی است، به طوری که این آثار را با تسامح در کاربرد اصطلاح «حماسه» به تعبیر مرحوم دکتر محجوب، می توان «حماسۀ عامیانۀ دینی» نامید.» (صفا، 1387:ج1، 65 ) در ساخت وپرداخت داستانی این نوع مجموعه ها و در این جا ـ خاورا ن نامه ـ الگوی اساسی، شاهنامه و محتوای روایات پهلوانی ایرانی است، چنان که اگر نام شخصّیت ها و مکان های جغرافیایی را حذف کنیم، ساختار وروند داستانی متن، اختلاف عمده و توجۀ برانگیزی با منظومه‌هایی به سان گرشاسپ نامه و فرامرز نامه نخواهد داشت. همین موضوع باعث شده است که سیمای اشخاص دینی و مذهبی این آثار در هاله ای از ویژگی ها و عناصر اساطیری و مسائل مربوط به روایات پهلوانی پوشیده شود و برای نمونه در خاوران نامه، حضرت علی (ع) به نبرد اژدها و دیوان برود و به هیئت بازرگانان وارد دژ دشمن شود. ( مانند اسفندیار در گشودن رویین دژ ) با مالک اشتر، سردار نامدار ایشان، در ماجرایی عشقی حضور یابد و از دشواری های مشابه هفت خان رستم عبور کند و… چرا که علاوه بر شباهت های آشکار در توصیف ها، مناظر،ترکیب ها و عناصر مختلف ساختاری،ارادت خود را به استاد طوس به طور مستقیم در چند جا بیان می کند، از جمله:
بدادی به شهنامه داد سخن
بیان تو سحر حلال است وبس
تو را در سخن پایۀ برتری است
( دیوان، 1382:196 ) بدو گفتم ای اوستاد سخن
زبان تو آب زلال است و بس
دلت مخزن گنج دانشوری است
آوردن نام هایی چون فریبرز، گیو، سام، تهمتن و… از شاهنامه معادل هایی چون سریال، شهبال از گرشاسب نامه و شباهت برخی از اعمال عمرو امیّه ضمری به کارهای او در دارابنامه، نمایندۀ اطلاع کامل ابن حسام از قصه های منظوم و منثور گذشته است. شباهت برخی از حوادث با اتّفاقات مکتوب در آثار مختلف نماینده آگاهیهای اوست از جمله:وقتی ابوالمحجن، قرطاس داماد تهماس را می کشد، عمر به بالین گاه او می رود و جامه های زربفت و شمع زرین را می رباید، لات را خرد می کند،پس پنهان به سپاه حضرت امیر (ع) می آید، این کار او همانند عمل عمروامیه در همراهی با مهتر نسیم عیّار در یکی از نسخه های رموز حمزه است که مقبرۀ آدم را زیارت نکرده، جواهر و زینت آلات و اثاث البیت مقبره را درشال و دستمال می پیچند و به دوش می کشند. «عمر که خود یک شخصیّت تاریخی است که از سوی حضرت پیغمبر به عنوان رسالت نزد ملک حبشه،نجاشی رفته و به دلیل چابکی و عیّاری برای کشتن ابو سفیان به مکّه فرستاده شده است؛» (طبری، 1356: ج 3،1683) در این منظومه در چهرۀ عیاری چابکدست شبانگاهان به سپاه تهماس می رود، جسد کشته شدۀ قرطاس را می آویزد، مقداری از اموال را می رباید و باز می گردد.
مواردی که گفته شد نشان دهندۀ تأثیر شاهنامه و ادب حماسی و داستان هایی از این گونه را در میان مردم و فرهنگ ایران نشان می دهد، امّا همان گونه که اشاره شد، درجۀ داستان وارگی و تخیلی بودن فضای همۀ آثار این چنینی یکسان نیست.
1-2- بیان مسأله و ضرورت انجام پژوهش
شخصیت بزرگ و برجسته ی علی (ع) به گونه ای است که همه را مجذوب خویش ساخته ا ست و در طی تاریخ همواره بزرگان بسیاری پیرامون شخصیت وی قلم فرسایی کرده اند، و از این رهگذر در شعر شاعران فراوانی از کسایی مروزی تا شهریار و بعد از آن حضوردارد. ربیع و ابن حسام دوتن از شاعران بزگ شعر و ادب فارسی سده 4 و9 هستند که شخصیت وا لای علی (ع) آنان را بر آن داشته تا پیرا مون آن حضرت، ابیاتی نغز و زیبا بسرایند. این دو شاعر توانا برای این که شخصیت علی (ع) را به طور کامل به تصویر بکشند، تمام زوایای آن حضرت را مورد کنکاش قرار داده اند و به مناسبت های گوناگونی پای این بزرگ مرد تاریخ اسلام و انسان را به میان کشیده و درباره ی آن حضرت مضمون ها آفریده اند. ضرورت انجام پژوهش این جا ا ست که در مورد حضرت علی، کتاب ها و تحقیقات متعددی چاپ شده ا ست، امّا خلأ تحقیقاتی در زمینه ی دو منظومه علی نامه و خا ورا ن نا مه در درجه اول، وتحقیقات ناچیز انجام پذیرفته در رابطه با سیمای حضرت علی به طور خاص، در درجه دوم ضرورت انجام این پژوهش را به اثبات می رساند.

مطلب مرتبط :   فارسی باستان

دسته بندی : علمی