نظام کیفری اسلام

ثالثاً: در انجام فعلش مختار باشد – پس اگر از روی اجباری که عادتاً قابل تحمل نیست مجبور به نوشیدن شراب بوده بر او ، حدی نیست.
رابعاً: باید عالم به حرمت شراب باشد که اگر جاهل باشد خواه شبهه موضوعی و خواه شبهه حکمی از مجازات مقرر معاف خواهد شد2.
به این ترتیب اصل مسئولیت اخلاقی که در تمام جرائم اسلامی ، یکی از شرایط تحقق و اثبات مسئولیت کیفری است ، مکمل اصل مسئولیت شخصی و انفرادی است که ابتدا در نظام حقوقی اسلام
پایه گذاری شده و متعاقب آن در سایر نظامات کیفری به رسمیت شناخته شده است و امروزه نیز ارزش حقوقی آن به قوت خود باقی است.
بند دوم- برقراری شرایط عمومی مسئولیت
یکی دیگر از مختصات حقوق کیفری اسلام ، بر قراری شرایط مسئولیت است. مراد از این اصل که در نظامات کیفری معاصر از آن به عنوان «مسئولیت اخلاقی یا روانی» مرتکب جرم، یاد می شود آن است که بعد از وقوع جرم، چگونه می توان میان مرتکب و نتیجه حاصله، رابطه انتساب برقرار کرد به عبارت دیگر مرتکب جرم باید از نظر جسمانی و روانی دارای چه شرایط و خصوصیاتی باشد تا او را از نظر کیفری مسئول بدانیم.
باید توجه داشت که در نظام کیفری اسلام ، برای اثبات مسئولیت کیفری ،تنها وقوع جرم کفایت
نمی کند بلکه تحقق مسئولیت منوط به آن است که عمل مجرمانه ناشی از اراده انسان عاقل، بالغ، مرید و ممیز باشد و احراز وجود این شرایط در نزد مرتکب جرم ، در حقوق جزای اسلامی تحت عنوان «شرایط عامه تکلیف» ضروری است.
برطبق این اصل مسئولیت کیفری تنها زما نی مصداق پیدا می کند که مرتکب واجد شرایط جسمانی و روانی و سایر توانائیهای خاص باشد و از همین جا بحث ارزیابی و بررسی خصوصیات جسمی و روحی مرتکب جرم ، از قبیل بلوغ و عقل و سایر عوامل موثر در محدوده آزادی و اختیار انسان و نقش عوامل بازدارنده ای مانند اجبار، اکراه و اضطرار مرتکب جرم، به میان خواهد آمد ، تابه مقامات قضایی معلوم شود که وجود این عوامل و شرایط تا چه اندازه در مسئولیت یا در عدم مسئولیت مرتکب جرم، تأثیر داشته است.
قبول و پذیرش این اصل در حقوق اسلام، موجب گردیده که صرف ایجاد ضرر برای دیگری، گر چه از نظر مدنی براساس قاعده ضمان، شخص ملزم به جبران خسارت وارده خواهد بود ولی برای احراز مسئولیت کیفری، علاوه بر ضرری که از وقوع جرم به مجنی علیه وارد می شود. موضوع، از حیث مفاسد اجتماعی و لطمه ای که بر نظم جامعه و سایر آزادی های افراد وارد می شود، مورد توجه قانون گذار اسلامی قرار گرفته است . در نتیجه اثبات مسئولیت کیفری بستگی به کشف احراز رابطه علت و معلولی بین عمل مجرمانه شخص متهم و صدمه وارده دارد.
و در این زمینه اسلام دوازده قرن از حقوق اروپایی، مسئله مسولیت شخصی و انفرادی را عنوان و آن را برقرار کرده است. و این، درست در زمانی است که اروپاییان، محاکمه و مسئولیت حیوانات و اجساد مردگان را پذیرفته بودند در حالی که نظام کیفری اسلام، فقط مسئولیت و تعقیب افراد زنده را جایز
می دانست و می داند1!
قلمرو اصل شخصی بودن مسئولیت در نظام حقوقی اسلام، منحصر به مسئولیت کیفری نیست بلکه این بنیاد حقوقی، اصلی است جامع و کلی و دارای معنایی گسترده ای است که به موجب آن هر کس شخصاً در مقابل انجام دستورات و تکالیف عبادی و مسائل مربوط به معارف و اعتقادات و اخلاقیات اسلامی، در برابر خدای خود مسئول و جوابگو خواهد بود و از این جهت دارای مسئولیت اخروی، اخلاقی و دینی است و در حیات جمعی نیز هر کسی در ارتباط با دیگر همنوعان خود بر اساس قوانین موضوعه، مکلف، مسئول و پاسخگوی نتایح و آثار مدنی و جزایی رفتار خود می باشد و از این حیث دارای مسئولیت اجتماعی و حقوقی است.
به سخن کوتاه، پذیرش این تاسیس حقوق اسلامی، علاوه بر ادله نقلی که بر بعضی از آنها اشاره شده متکی بر تحلیل عقلی نیز هست زیرا مسئول شناختن و تحمیل مجازات بر کسانی که در ارتکاب جرم شرکتی نداشته اند، منطقاً برخلاف عقل سلیم و مخالف با آزادی های فردی و حقوقی اجتماعی و مصلحت جامعه خواهد بود.
بند سوم- اصل تساوی در مجازات ها
می دانیم که تا قبل از استقرار آیین اسلام در شبه جزیره عربستان در نظامات حقوق جزای عرفی ، مجازات ها بنا به موقعیت و شخصیت افراد متفاوت بود و حتی نحوه اجرای آنها فرق می کرد. اما یکی از اصول پذیرفته شده در نظام کیفری اسلام ، اصل تساوی در مجازات است یعنی همه افراد در مقابل قانون با یک دیگر مساوی اند و اختلاف در نژاد و زبان و ملت و سایر امور اعتباری معیاری برای برتری افراد بر یکدیگر تلقی نمی شود.
ادله این اصل را در نظام کیفری اسلام می توان از آیات و احادیث زیر به دست آورد:
«یا ایها الناسُ اِنّا خلقناکم مِن ذکرٍ و اُنثی رَجَعناکم شُعوبا و قبائلَ لتعارفوا اِنَّ اکرمکم عندالله اتقئکم»
«ای مردم شما را از مردی و زنی آفریدیم و شما را ملت ها و قبیله ها قرار دادیم تا به این وسیله یکدیگر را باز شناسید (نه اینکه به این وسیله بر یکدیگر برتری بجوید) همانا گرامی ترین شما نزد خداوند، متقی ترین شما است.
از این آیه کریمه استفاده می شود که معیار برتری افراد ، تقوا و پرهیزگاری است و همه افراد در برابر قانون یکسان اند و رعایت اصل تساوی در مجازاتها نیز موجب سلب امتیازات موسوم و ظالمانه اجتماعی است .
پیامبر اکرم(ص) نیز در این باره فرموده اند:

                                                    .