دانلود پایان نامه

یزدجرد… چون از دانایان و ندیمان خویش بپرسید کس آن تأویل نمی‌دانست.
تا درست کردن کیفیت حال و امتحان سخن و تأویل خبر همی خاطر ناپروا گشت.
کدام مصیبت از این هایل‌تر که هم‌خانه خود را بی موجبی هلاک کردم و بی تأویلی لباس تلف پوشانیدم؟
نفس آدمی… اگر به‌طلب رخصت و تأویل و حیلت گردد، بنده شیطان است و دعوی ولایت همی‌کند.
اما بدانکه سخن از چهار نوع است: یکی نَه دانستنی است و نَه گفتنی، و یکی [هم] دانستنی است و هم گفتنی، و یکی گفتنی است و نادانستنی، و یکی دانستنیست و ناگفتنی. اما ناگفتنی و نادانستنی: سخنی است که دین را زیان دارد. و آنکه گفتنی است و نادانستنی: سخنی است که در کتابِ خدای‌تعالی و در اخبارِ رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌سلم باشد و اندر کتاب‌های علوم و علما که در تفسیر او تقلید بود و در تأویلِ او تعصب و اختلاف چون یَد و وجه و نزول و مانند این. پس اگر کسی دل در تأویلِ آن بندد خدای عزوجل او را بدان بگیرد. و آنکه هم گفتنی است و هم دانستنیست: سخنی بود که صلاحِ دین و دنیا در آن بود و هم بدین جهان به کار آید و هم بدان جهان و از گفتن و شنودنِ آن گوینده [و شنونده] را نفع بود.
ملحدان… نقیض قرآن میکنند… و آن را تأویل می‌گویند.
تأویل و تصرّف در دین، زهر قاتل است.
مبتدع که راه تسلیم گم کرد، و در وهده تأویل افتاد، وی را با این آیت آشنائی نه.
ورع ایستادن بود بر حدّ علم بی تأویل.
بنده… گفت:… اگر بی‌گمان این بنده را بخواهی کُشت به تأویلی شرعی بکُش تا در قیامت مأخوذ نباشی.
نشاید که بر کس درشتی کنی چو خود را به تأویل پُشتی کنی
فاش تسبیح جمادات آیدت وسوسه‌یْ تأویل‌ها نرْبایدت
هیچ بی تأویل این را درپذیر تا درآید در گلو چون شهد و شیر
2-1-4 تأویل در تاریخ:
تا آغاز قرن دوم هجری، شواهدی را می‌بینیم که متوسل شدن به تفسیر قرآن همراه با ترس و دلهره بوده است و کسی که تصمیم به کار تفسیر قرآن می‌گرفت با احتیاط حرکت می‌کرد و این حرکت نیز همراه با نوعی ترس بود. از قاسم بن محمد بن ابی بکر و سالم بن عبدالله بن عمر روایت شده است که آنان از این که کسی مشغول به تفسیر قرآن گردد جلوگیری می‌کردند.
از قرن دوم هجری، عالمان مسلمان به تألیف کتاب‌های تفسیر روائی همت کردند، البته با تذکر این نکته که این گونه تفسیرهای اولیه به ما نرسیده است. اگرچه خود این حرکت سنگ بنای تفسیر روائی را بنیاد نهاد و پایۀ اصلی تفسیر قرآن گردید. این تلاش و کوشش‌ها زمینه را برای تفسیرهای بعدی آماده کرد و در تار و پود کتاب‌های تفسیر به جای مانده، هنوز هویدا و پیداست.
پس از مدتها روش تفسیر قرآن به وسیلۀ روایت به سوئی نهاده شد، بدون اینکه منظور مخالفان آن اعلان جنگ علیه نقل و روایت بوده باشد. این روش توسط گروهی بنیاد نهاده شد که پیروان رأی یا اهل رأی نامیده می‌شدند. پیروان این عقیده در پی نفی تصویری بودند که انسان مؤمن از الوهیّت در عمق جان خویش با خود حمل می‌کند. در این نوع تفسیر از قرآن به عقل نهایت توجه می‌شد و حتی مباحثی مثل اختیار نیز در دایرۀ حکمت و عدالت قابل بحث و بررسی بود. بدون شک این مردمی که از پرهیزکاران به شمار می‌رفتند و به نام معتزله خوانده می‌شدند در مقام تعارض با عقاید حاکم برآمدند که از نظر معتقدان آن عقاید، صفاتی که در مورد خداوند به کار برده می‌شد جزو ذات خداوند شمرده می‌شد… این دیدگاه معتزلیان نخستین، که در تعارض با عقاید نقلی (روائی) رایج در جامعۀ اسلامی بود، به اوایل روزگار عباسیان برمی‌گشت. در این مرحله جامعۀ اسلامی به دو گروه تقسیم می‌شد، گروهی متعصب و سختگیر که پیرو مذهب رأی بودند و گروهی که پرهیزکار بودند و در اندیشه‌های اسلامی از دقت و سنجش بهره می‌جستند. به زودی این نوع اندیشه در مقابل اندیشه‌ای که به روایت و حدیث اعتقاد فراوان داشت قرار گرفت. البته آنان نیز به روایت و حدیث اعتقاد داشتند، ولی آن را با نوعی استقلال و آزادی مورد نقد و بررسی قرار می‌دادند.
معتزلیان هرگونه صفتی از خداوند را که در آن از صفات جسمانی نام برده می‌شد، همچون چشم و گوش و غضب و رضا و بالا و پایین و دیگر چیزها، به طریقی مورد تأویل و تفسیر قرار می‌دادند. آنان همچنین موضوعاتی همچون قضا و قدر را بر این اساس تأویل و تفسیر می‌کردند. منظور آنان از این گونه تأویل آن بود که تقدس کلام خداوند را حفظ کنند، با این شرط که موافق عقل و اندیشه نیز باشد.
در عالم اسلام، بسیاری از معتزله در رفع ظواهر زیاده روی کردند و به انکار و تاویل عذاب قبر، نکیر و منکر، میزان، صراط، معراج جسمانی حضرت رسول و مانند اینها پرداختند. برخی از آنان رضا و سخط الهی را نه صفات حق، بلکه حالات او نامیدند. زیرا به اعتقاد آنان این دو حالت که باید آنها را همان بهشت و دوزخ دانست، متغیرند و حال آنکه ذات خداوند نامتغیر است. آنان معتقد بودند که مشیت الهی تغییر ناپذیر است و از دعا هم نتیجه‌ای حاصل نمی‌شود. پیش از معتزله، متفلسفان و طبیعیون و اطبا در تاویل زیاده‌روی کردند و همۀ چیزهایی را که دربارۀ آخرت در قرآن و روایات وارد شده است، به لذات و آلام عقلی و روحانی تاویل نمودند و به این ترتیب، حشر اجساد و معاد جسمانی را منکر شدند.
نویسندگان رسائل اخوان الصفا و اسماعیلیان از مهم‌ترین افرادی بودند که به تاویل روی آوردند. به بیان آنان هر چیزی در این عالم، ظاهر و باطنی دارد. ظاهر در هر امری به منزلۀ قشر و پوسته و باطن در حکم مغز آن است. دین نیز ظاهری و باطنی دارد. ظاهر آن اموری همچون نماز و روزه و دیگر عبادات است و باطن آن علم توحید و اثبات نبوت و معاد و مانند این‌هاست. ظاهر چنان است که کسی اگر مثلاً لفظ بسمله را بر زبان جاری کند از آن جا که آن محسوس و ظاهر است، همه در شنیدن آن یکسانند، اما معنا و تاویل آن جز بر دانایان آشکار نیست و درجات خلق به باطن امور برمی‌گردد. جسم و جهان فانی، پیدا و ظاهر است، اما روح و عالم باقی ناپیدا و پنهان است و ظاهر آشکار بر باطن خفی دلالت می‌کند. کتاب و شریعت و ناموس نیز به عنوان شیء موجود، احکام و حدودی دارند که برای اهل شریعت و علمای احکام، از خاص و عام، ظاهر و پیداست و در عین حال آن را اسرار و بواطن و تاویلاتی است که جز بر خواص و راسخان در علم شناخته نیست.
گذشتگان معتزله سعی وافری در تفسیر قرآن داشته‌اند و اهتمام بسیاری در مورد جنبۀ بلاغی قرآن کرده‌اند. آنان انواع استعارات و عبارت‌های مجازی قرآن را استخراج کرده‌اند و از این نظر مورد هجوم اهل سنّت قرار گرفته‌اند، آنان در این راه کوشش بسیار کردند و کتاب‌های تفسیر آنها از جنبۀ بلاغی بسیار وزین و ارزنده است.
در مناطقی که مذاهب سنّی پیروان بیشتری داشت و پیروان مذهب رأی در اقلیّت بودند، نوعی جمود در اندیشه رخ می‌نمود. در حدیثی که در مورد آن اعتراضاتی نیز شده است، آمده تفسیر به رأی اگر درست نیز باشد باز خطاست و ناصواب:
«هرکس در قرآن سخنی بگوید اگر درست نیز باشد باز خطاست. »
در دایرۀ فقه حنبلی نیز همین موضوع جاری بود و آنان به تفسیر قرآن نمی‌پرداختند و در این زمینه ماجرائی از زمان عمر خلیفۀ دوم نقل می‌کردند. خلیفۀ دوم از این که کسی آیات متشابه قرآن را تفسیر کند، ممانعت به عمل می‌آورد و معتقد بود تفسیر این آیات باعث دگرگون شدن اندیشه می‌گردد.
در میان مذاهب اسلامی، اشاعره نیز درک و تفسیر قرآن را نه ممکن می‌دانند و نه جایز و تنها قرائت قرآن کریم را برای مسلمانان کافی و ضروری می‌دانند…

مطلب مرتبط :   منابع تحقیق با موضوع عملکرد شناختی

دسته بندی : علمی