محرومیت از حقوق اجتماعی

در سالهای اولیه حکومت، ماههای قمری و ماههای شمسی در کنار هم آموخته می شود. به طور مثال در کتاب لآلی الادب سال 1304 در صفحه 88 کتاب این دو مورد به طور مساوی آموزش داده شده است. بنابراین ماههای قمری نیز جزو مطالب کتاب های درسی است.
از دیگر اصول دینی مطرح شده در اسلام بحث عدالت و مساوات است که در قالب موضوعات اجتماعی بیان شده است ولی اشاره ای به جایگاه دینی آن نشده است. تدین اقسام مساوات را، مساوات در مقابل قانون، در مقابل دادگاههای دادگستری، در مشاغل و مناسب، در مالیات و در مقابل قانون می داند. وی فرق مابین دولت مستبده و مشروطه را بیان داشته واظهار می دارد، دولت مشروطه تمام اقسام آزادی و مساوات را برای عموم ملت برقرار می کند و حکومت با خود ملت است. وی در کتاب «تعلیمات مدنیه» به حقوق ملت و اساس دولت و روابط آن دو با یکدیگر نیز اشاره می کند و حقوق ملت را آزادی و مساوات معرفی می کند. حاکمیت آزادی را نیز در این می داند که شخص هر کاری را که میل دارد بکند به شرط آنکه ضرری به دیگران وارد نیاورد.
از موضوعات چالش برانگیز دیگر که در بحث محتوی کتابهای درسی از منظر دینی می توان به آنها اشاره کرد موضوع حجاب و حقوق اجتماعی زنان است.به طوریکه مسئله حجاب و پوشش زنان هرگز به عنوان یکی از مسائل شرعی و واجبات دینی به آن اشاره نشده است و عمدتا در تجلیل از بی حجابی و احترام زنان در جوامع پیش از اسلام سخن گفته است. مثلا در کتاب «تاریخ عمومی در قرون 19 و 20» آمده است: «زنان ایرانی بی اندازه محترم میزیستند و حجاب در میانشان معمول نبوده است.» مجدزاده نیز در مورد زنان مصری چنین می گوید: «زنان مصری بدون پرده و حجاب زندگی کرده و بی اندازه محترم میزیستند.»
حق و حقوق زنان نیز از مسائل مهمی است که در برخی از کتابها به آنها اشاره شده است. به طوریکه فلسفی در کتاب «تاریخ عمومی قرون 19و20» در اشاره به زنان کلدانی می گوید: «کلدانیان زنان را بسیار محترم میداشتند و بی احترامی نسبت به مادر مستوجب اعدام یا محرومیت از حقوق اجتماعی آنان بود.» وی در ادامه داشتن جهیزیه را از حقوق اجتماعی زنان برمی شمارد که باید به خانه شوهر ببرند و در صورت طلاق دوباره آنها را با خود باز گردانند. از دیگر حقوقی که برای زنان نام می برد حق تجارت که زنها می توانستند به نام خود تجارت نموده دارای اموال منقول و املاک باشند. افزون بر آن به زیور آلات زنان؛ شامل گردن بند و گوشواره و دستبند و انگشتر و… است نیز اشاره کرده و درآخر در خصوص حجاب می گوید: «آنان دارای موی مجعد بودند و روپوشی شبیه شنل استفاده می کردند.» شاید عنوان نمودن این مسئله به خاطر این است که داشتن جایگاه اجتماعی برای زنان را مغایر با حجاب آنان می داند.
هـ.. جمع بندی محتوی دینی کتاب های درسی
برخی معتقدند سیستم آموزشی دوره رضاشاه به طور ماهوی سکولار (غیر دینی ) بوده است. ناسیونالیسم، که گاه به صورت افراطی در دروس جدید، بالاخص دروس علوم اجتماعی، تاریخ و ادبیات تبلیغ می گردید، سعی شده بود جایگزین علایق دینی و مذهبی شود و یکی از عوامل تسریع تحولات اجتماعی، پیدایش و گسترش نسل جدید روشنفکران، کارمندان و کارگزاران دولتی و نظام آموزشی جدید بود. نیروهای جدید که در فرایند نوسازی و اصلاحات نیز موثر بودند، در سالهای پس از شهریور 1320، نقش فعالی در حیات اجتماعی سیاسی ایران داشتند. اما مطالعه محتوای کتابهای درسی گویای اشارات متعدد به موضوع دین و پذیرش آن از سوی سردمداران کشور خصوصا در حوزه آموزش و پرورش می باشد. بطور کلّی بانگاهی به محتوای کتابهای یاد شده چنین برمی آید که محتوای کتاب های درسی بیشتر به جنبه ی اخلاقی دین پرداخته است و پند و اندرز در آنها زیاد دیده می شود. به طوری که در کتاب تعلیمات مدنیه پنجم و ششم ابتدایی آموزشگاه را محلی برای تربیت علمی و اخلاقی اطفال و جوانان کشور می داند. اصول و فروع دین نیز مسئله دیگری است که در کتابها گنجانده شده است. حضور مفاهیم و شخصیّت های اسلامی و دینی هر چند ضعیف و کم رنگ است، ولی به آن پرداخته شده است. برخی شعائر دینی چون مساوات و عدالت و آزادی نیز مورد اشاره این کتابها بوده است و نتیجتاً اصل دین مورد توجه کتابهای درسی این دوره می باشد.
بنابراین هویّت اسلامی و دینی در مقایسه با هویّت ملی محدود شده است و کتاب ها همه جا از هویّت ملّی جهت تجمیع اقوام و جلوگیری از به حاشیه رفتن آنها بهره برده اند. به عبارت دیگر اگر بخواهیم سلسله مراتب وابستگی ها بین هویّت های سه گانه ملّی، قومی و اسلامی (دینی) را ترسیم کنیم، باید بگوییم که وابستگی ملّی در رأس وابستگی هاست. بعد از آن وابستگی قومی مطرح می شود و سپس وابستگی دینی قرار می گیرد. بدین ترتیب دین همچنان در ساختار حکومتی و آموزشی حضور دارد؛ هر چند که کمرنگ تر از قبل باشد. بصیرت منش معتقد است که اگر چه از سیطره مذهب در دوران رضاشاه کاسته شد، لیکن تلاش جهت جایگزین کردن شکل جدیدی از مذهب در قالب عرفان صوفیانه وجود داشت به طوری که: «به کوشش فروغی، تعلیمات عرفانی در کتب درسی وزارت فرهنگ رخنه کرد.» نصرالله فلسفی نیز در کتاب درسی تاریخ به اصلاح مذهب اشاره داشته آن را عامل ایجاد حکومتی ملی می داند: «انقلاب فرانسه پس از اصلاح مذهب لوتر از مهمترین و موثرترین تاریخ وقایع اروپاست، زیرا چنانچه لوتر مذهب را اصل
اح کرد، انقلاب فرانسه نیز در اصول سیاسی و اجتماعی تغییراتی پدیدآورد و فکر آزادی و مساوات و حکومت ملی را در اروپا منتشر کرد و حکومت ملوک الطوایفی را برانداخت.» مولفان کتابهای درسی تاریخ با داشتن اندیشه ناسیونالیسم باستانگرایی این دوران برای شناساندن گذشته ایران از تمامی عناصر فرهنگی عصر باستان، خواه دین و خواه سیاست بهره می گرفتند تا بتوانند میهن پرستی و غرور ملی را ایجاد کنند و افزایش دهند.
5-4. آموزش های مستقیم دین در مدارس
علاوه بر کتاب هایی مانند تاریخ و تعلیمات مدنیه و لئالی الادب و… که مورد بررسی قرار گرفت،آموزش مسائل دینی و شرعی در قالب درسهایی چون قرآن و تعلیمات دینی و شرعیات در مدارس این دوره معمول می باشد که این امر نشان دهنده عدم حذف کامل مسائل دینی و اسلامی در روند نوسازی آموزشی و قبول آنها از سوی مسئولین این امر است.
5-4-1. تدریس آیات منتخبه
همان طور که ذکر شد تدریس قرآن در مدارس پهلوی اول محدود گردید و به جای آن از کتاب هایی به عنوان «آیات منتخبه» استفاده گردید.آیاتی که در این کتاب گنجانده شده بود عبارت اند از: آیاتی از سوره های حمد، توحید، سوره نورآیه: 39،77،191،آل عمران-آیه: 141،142و153، سوره نساءآیه: 2و33، سوره مائده آیه: 11، سوره انعام: آیه122و153، سوره اعراف: آیه15، سوره رعد آیه:21و22، سوره ابراهیم: آیات 29 تا31، سوره نحل آیه: 92،97،126، سوره اسرا آیات: 24،25،26،28،29،31و… که محتوی این آیات به موضوعات اخلاقی، وظایف مومنان در مقابل خانواده و جامعه خصوصا فقرا، لزوم دفاع و جهاد در راه دین و وظایف دینی و شرعی مسلمانان و در برخی مواررد پاداش و کیفر اعمال و بهشت و جهنم می پردازد.
در مقدمه کتاب آیات منتخبه ی پنجم و ششم ابتدایی آمده است: « هدف از آموزش قرآن علاوه بر تیمن و تبرک و به دست آوردن پاداش دنیوی و اخروی، آشنا شدن دانش آموزان با اصول و حقایق و مواعظ قرآنی است.» علاوه بر آن در این مقدمه مضمون آیات گنجانده شده در این کتاب را بیشتر مشتمل بر حقایق توحید و صفت حضرت رسول اکرم (ص) و مواعظ می داند. آزمون این درس در امتحانات اصلی به صورت شفاهی برگزار می شد که در گزارش های ارسالی مدارس به وزارت معارف موجود است.
5-4-2. تعلیمات دینی و شرعیات
تعلیمات دینی این دوره بیشتر در خصوص مسائل احکام بحث نموده و آنچه که از این نظر در زندگی لازم است آموزش داده می شد. البته تعلیمات دینی فقط در برنامه درسی کلاس اول دبیرستان گنجانده شده و در کلاس های دیگر تدریس نمی شد. صفحه اول این کتاب از اصول دین بحث می کند وصفحه دوم کتاب نیز به یگانگی خداوند اختصاص داده شده است.به طور کلی متنی که در این کتاب گنجانده شده است حاوی مطالب زیر است
فواید و محسنات مکارم اخلاق فردی و اجتماعی مخصوصا حیا و عفت، راستگویی و درستکاری، استقامت در امور، قناعت و اقتصاد و اعتدال در هر کار، پاکیزگی، حفظ محبت و احترام به والدین، صله رحم، رعایت حقوق اعضای خانواده خوب، رفتار با مردم، عدالت، احسان، تعاون در کارهای پسندیده، مختصری از شراب و مفاسد اخلاقی رذیله و معاصی صغیر و کبیر.
به نظر می رسد گاهی آموزش قرآن و دینی در مدارس از اهمیت بالایی برخوردار بوده است به طوری که طی بخشنامه هایی تاکید می شد که مطالب این درس باید از روی قرآن و کلمات بزرگان اسلام و به فارسی شرح داده شود و مقتضیات کلام و درجه فهم و استعداد شاگردان را رعایت کند. این مسئله حاکی از آن است که آموزش درس دینی طوری تدریس می شد تا دانش آموزان معنی و مفهوم مطالب را درک کرده و بتوانند در زندگی به کار ببرند.
علاوه بر کتاب تعلیمات دینی یا شرعیات، مسئله دین در قالب سایر کتابها نیز به طور مستقیم مورد اشاره قرار گرفته اند. در کتاب تعلیمات دینی اول دبیرستان به مسئله اصول دین و مذهب تاکید داشته و هریک از آنها را در درسی جداگانه توضیح می دهد. همچنین مسائل احکام شرعی نیز در آن گنجانده شده است.
کتاب دیگری که در این رابطه در مدارس تدریس می شد کتاب احیا الفقه میر سید حسن احیا اخوی (وی معلم فقه مدارس متوسطه ) است که در 41 صفحه تدوین شده بود.این درس هفته ای یک ساعت در برنامه درسی گنجانده شده بود. مسائلی از جمله احکام شرعی و دینی ،حلال و حرام، واجبات و محرمات و احکام خرید و فروش، حرفه های حرام و…در آن آمده است.
بر طبق بخشنامه ای که در سال 1306 به مدارس ابلاغ شد، تاکیدگردیدکه باید کتاب شرعیات آقای محمدی در کلاس های سوم تا ششم تدریس گردد. علاوه بر آن در سال 1310 طی بخشنامه ای از طرف وزیر معارف در خصوص تدریس تعلیمات دینی بر این اصل تاکید شد که: «بر طبق رای شورای عالی معارف مقرر است مادام که دستور مفصل تعلیمات دینی از طرف شورای مزبور معین نشده پروگرام سابق راجع به شرعیات به حال خود باقی خواهد بود.»
از ضروریات مهم نوسازی نظام آموزشی، تدوین کتب مناسب برای ترویج فرهنگ مورد نظر می باشد. از آنجا که نوسازی آموزشی در راستای دو هدف مهم تجدد و پیشرفت کشور در کنار تقویت میهن پرستی و احیای گذشته و تاریخ شکوهمند ایران سده های پیش (با عنوان باستانگرایی) انجام شده است، در این راستا نیاز به تدوین کتب مناسب، خصوصاَ علوم فنی و ریاضی و تجربی در کنار آموزه های فرهنگی و علوم انسانی کاملاً احساس می شد؛ به طوری که به تدریج کتابهای متعددی در این خصوص تدوین شدند. اهداف پیشرفت علمی کشور در قالب کتابهای علمی چون ریاضی، هندسه، شیمی، و… دنبال می شد و ترویج فرهنگ تجدد خواهی، میهن پرستی و شاه دوستی و… در قالب کتابهای تاریخ، فارسی و ت
علیمات مدنیه مطرح می گشت. در این بین کتابهای تاریخ بیشترین نقش را داشته و توجه خاصی به نگارش چنین کتابهایی می شد.
علی رغم دیدگاههای متضاد، موضوع دین از نکات برجسته و مهم در این کتابها بوده و اشارات مستقیم و قابل توجهی به موضوع دین در قالب یکتا پرستی انجام شده است و فرقه ها و ادیان الهی و غیر الهی در این کتابها معرفی شده اند. اما تکیه اصلی روی دین زرتشت و معرفی آن به جوانان آن روز بوده است. با این حال و با توجه به جو اسلامی جامعه ایران و خصوصاَ مذهب شیعه، موضوعات مرتبط با دین اسلام خصوصاً شرحی از زندگی پیامبر(ص) و ائمه معصومین، سخنان آنان و آیات قرآن کریم و نیز تاریخ دوران اسلامی ایران در این کتابها مطرح گردیده است هر چند به مرور زمان، از ابتدای سلطنت پهلوی تا پایان حکومت رضاشاه این توجه کمرنگ شده است. و به نظر می رسد که اهدافی چون کاهش نفوذ و نقش اجتماعی و سیاسی روحانیون و تحدید دین اسلام در عرصه های اجتماعی و تبدیل آن به اعتقادات شخصی با آموزه های اخلاقی انفرادی مد نظر بوده است.
نتیجه گیری
آغاز حکومت پهلوی در ایران مصادف است با رویدادهای مهم و تاریخ سازی که بسیاری از آنها در گذر زمان مورد کم لطفی و بی توجهی قرار گرفته و کمتر در منابعی به طور مفصل و موشکافانه به آنها پرداخته شده است. از جمله اتفاقات مهم پیش از روی کار آمدن حکومت پهلوی که آثار و نتایج فلاکت بار آن یکی از مهمترین ویژگی های این عصر است، جنگ جهانی اول و وقایع تلخ و ذلت بار آن برای ایران و ایرانیان است. به گونه ای که این جنگ و اشغال ایران ، بیماری و قحطی و مرگ و میر شدیدی در پی داشت که کشور را به حالتی از انجماد فرو برده و خرابی ها و ویرانه های آن زندگی را بر مردم سخت کرده بود. در چنین شرایطی حکومت قاجار کنترل اوضاع را از دست داده و سلسله حوادثی منجر به روی کار آمدن حکومت پهلوی شد. مواجهه با این حجم از تحولات و سرو سامان دادن به اوضاع اقتصادی، اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی جامعه مهمترین وظیفه حکومت در بدو تاسیس بود. این موضوع موجب شد که در راستای حرکت ایران از جامعه سنتی به جامعه مدرن ، از آغاز حکومت نوسازیهای گسترده ای در عرصه های مختلف جامعه به ویژه در نظام فرهنگی و آموزشی برنامه ریزی شود تا نسل آینده را متناسب با مقتضیات زمان در کشور تربیت نماید.
سیاستهای فرهنگی این دوره اقدامات گسترده ای را شامل می شد که از آنجمله می توان به گسترش دیدگاههای ناسیونالیستی و تقویت حس میهن پرستی، تجددخواهی، مدرنیسم، احیای هویت باستانی و تقویم و زبان ملی، کشف حجاب، محدود ساختن فعالیت روحانیون، آزادیهای اجتماعی خصوصاً در مورد زنان، لباس متحدالشکل و تاسیس کانونها و سازمانهای اجتماعی جدید اشاره کرد. سیاستهای فرهنگی که مشخصاً به حوزه آموزش مربوط می شدند نیز از جمله سیاستهای مهم دولت پهلوی بود که مسائلی چون گسترش مدارس به شیوه جدید، کنترل مدارس اقلیت ها، تاسیس دانشگاهها و دانشسراها و تربیت معلمین جدید برای مدارس جدید و ممنوعیت حجاب برای دانش آموزان و معلمین و ایجاد مدارس مختلط را در برمی گیرد.

                                                    .