دانلود پایان نامه

در این کتاب ها یکی از وظایف حتمی هر فرد، دوست داشتن زادگاه و مکان آباءو اجدادی اوست. در عین حال، این توصیف، آغاز آموزش تدریجی برای حس میهن دوستی در ذهن کودکان محسوب می شود. ضمن اینکه، نوعی احساس مسئولیت را نیز در قبال میهن، به کودک القا می کرد. در مقدمه کتاب «تاریخ عمومی» مجد زاده صهبا آمده که: «در این عهد فرخنده که شاهد اقبال ایران از خواب گران بودیم و اختر سعادت در آسمان کشور شیر و خورشید، نمودار گشته سرزمین هخامنشی و ساسانی، پس از قرنهای متمادی غفلت و سرگردانی با سرعت شگفت انگیزی شکوه و اقتدار روزگار درخشان باستانی را باز میگرداند. بدون تردید در چنین فرصت ذیقیمتی، هر یک از افراد میهن پرست این کشور موظف است، که بقدر دانایی و توانایی خویش مقاصد عالیه شاهنشاه بزرگ ایران همراهی نماید و استعداد و لیاقت خود را در میدان وسیع عمل بیازماید.» بنابراین گفتمان ایرانگرایی و وطن دوستی از سال های نخست سلطنت پهلوی، در کتاب های درسی مشهود است و موضوع شاه محوری، در پیوند با دو موضوع دیگر، فرصت بروز یافت. این سه محور اصلی تا پایان سلطنت رضاشاه، کلیه کتابهای درسی را در بر گرفت.
برای تقویت حس میهن پرستی گاهی در کتابها به تقابل و دشمنی هایی که برای ایرانیان باستان صورت گرفته بود نیز اشاره می شد تا علاوه بر حس وطن پرستی، حس انزجار و بدبینی به دشمنان گذشته ایران نیز به کودک القا شود.
از جمله مهمترین دشمنان ایران را که به کشور حمله کرده و موجب نابودی و ویرانی شده اند؛ اعراب، ترکان ، مغولها معرفی شده است و کمتر از فجایع تجاوز روس وانگلیس و پرتغال و… سخن به میان می آید، هر چند اشارات مختصری هم به آنها شده است. تقابل و دشمنی اعراب با ایرانیان به ویژه در زمان بنی امیّه – آنطور که از محتوای کتاب ها برمی آید- به اوج خود می رسد: «دوره ی بنی امیّه عصر عربیّت خالص بود و غیر از عرب، کسی طرف اعتنا نبود و رعیّت محسوب می شدند.» در جای دیگر به دشمنی بنی امیّه با ایرانیان مستقیماً اشاره می شود: «بنی امیّه نسبت به ایرانیان نیز دشمنی مخصوصی داشتند و پیوسته به آنها آزار می رساندند. آنها اقوام دیگر را که از نژاد عرب نبودند، خوار و فرومایه می شمردند و بدانها ظلم بی اندازه روا می داشتند.» به دلیل نقش عناصر ایرانی در به قدرت رسیدن عباسیان، به طور مفصل به آن پرداخته، حتی به منشأ قومی آنها نیز اشاره می شود. دلیل انقراض عباسیان «نفوذ ترک ها نزد خلفا» ذکرشده است.
به علاوه در کتاب های درسی به منظور ارائه تصویر روشن تری از مفاهیم و رویدادهای تاریخی، ایران را با گستردگی مرزهایش نمایان کرده که مقصود از آن، ایجاد حس غرور ملی در ذهن دانش آموزان بوده است. در کتابهای تحصیلی این دوره به وطن دوستی کشورهای دیگر هم اشاره می نماید تا این مسئله را بهتر به دانش آموزان آموزش دهد: «نسوان اسپارتی(یونان) نیز بمانند مردانشان علاقه تامی بوطن و فداکاری در راه مملکت داشتند. گویند یکی از زنان اسپارت چند پسر داشت باو خبر دادند که همه آنان کشته شدند با کمال بشاشت گفت شکرمیکنم که پسرانم در راه استقلال و حب وطن کشته شده و نام نیک ابدی برای من و خود باقی گذارده اند.» درجایی دیگر به جنگهای آتن اشاره می کند و می گوید: «بزرگترین فایده ای که از جنگهای مدی عاید آتن شد همانا تولید و تقویت حس ملیت و میهن پرستی در میان یونانیان بود.»
همان گونه که گذشت علاوه بر کتاب تاریخ در دیگر دروس نیز به مقام وطن ارج می نهادند. چنانچه در کتاب لآلی الادب آمده که وطن عزیز خود را دوست بدارید و برای ترقی و استقلال آن از مال و جان مضایقه نکنید. در همین راستا عبدالعظیم گرگانی در کتاب فارسی برای تعالی بخشیدن به حب وطن شعاری را می سراید:
«وطن را به جان و به دل دوست دار سرافشان به پایش روان کن نثار
گرامی وطن مهربان مام ماست از او شادی و رامش وکام ماست»
بیشتر اشعار این کتاب اختصاص به عظمت و شکوه ایران دارد که حس میهن دوستی را در کودک بیدار می کند. در جای دیگر این کتاب آمده است:
«کشور ایران پاک رشک جنان است بهتر و برتر زجمله ملک جهان است
منبع فرهنگ و دانش است و فضیلت مظهر قدر و شکوه و شوکت و شان اشت
کار بزرگانش زی دفتر دهر است مردی شیرانش نقش لوح زمان است.»
مجدزاده صهبا ضمن ارائه نقشه ای از فلات ایران وطن را «کشور دلگشای ایران» می داند که در جنوب غرب آسیا واقع شده و برتری آن را به علت معتدل بودن آب و هوا و وفور نعمت و محصولاتش می داند. عبدالعظیم گرگانی نیز با آوردن این شعر در کتابش:
«زنده و جاوید ماند هر که نکو نام زیست کز عقبش ذکر خیر زنده کند نام را» معتقد است که برای الگوگیری و سرمشق قرار دادن در راه وطن از جان و هستی دریغ نداریم و تا آخرین نفس در ترقی آن جد و جهد نماییم.
عیسی صدیق در کتاب چهل گفتار خود ضمن تقدیر از وزیر سابق فرهنگ آقای اعتمادالدوله قراگوزلوکه برای مدارس تعدادی کتاب تالیف و طبع کرد؛ عنوان می دارد در کتابهای مذکور سعی کرده اند حس ملی را تقویت کنند و همیشه آن را در جایگاه رفیعی قرار دهند. وسایلی که برای نیل باین منظور اتخاذ کرده اند متعدد است. اولا مجاهدت کرده اند که موسسات و افتخارات گذشته را بنظر شاگرد جلوه گر سازند. ثانیا در طی این کتاب سعی کرده اند حب وطن را بوسیله شرح قطعات آن و آب و هوا و مناظر طبیعی و هنرهای ایران در دل طفل زیاد کنند. ثالثا در کتب دبستانی اشخاص بزرگ و برجسته ایران و حوادث مهم تاریخ مملکت را به شاگرد شناسانده اند تا علاقه او را نسبت بگذشته زیاد کنند و گذشته را بحال پیوسته نمایند. وی آموختن تاریخ رابیشتر از این حیث ضروری می دانست که کشور را به فرزندان خود می شناساند، مهر میهن را در دل آنان ایجاد میکند وخدمات مردان بزرگ میهن را معرفی میکند. بدین ترتیب اشاره و معرفی میهن و کشور ایران به دانش آموزان و تقویت حس تعلق و وظیفه شناسی نسبت به آن از مهمترین محورهای آموزشی کتب درسی این دوره مانند کتابهای تاریخ، فارسی، جغرافی، تعلیمات مدنیه، و لئالی الادب بوده است.
5-3-6. غربگرایی
الگو گیری از غرب نیز گزینه ای است که در محتوی کتاب های درسی حائز اهمیت است چنانچه نصرالله فلسفی در تاریخ مفصل ایران، ادبیات و علوم صنایع اروپا را مورد بررسی قرار داده و عنوان نموده است که: «نیمه اول قرن 19از لحاظ سبک تازه ای که شاعران و نویسندگان زمان در شاعری اتخاذ کردند، اهمیت بسیار دارد چون شور و غوغای سبک تازه که آنرا رمانتیسم مینامند در فرانسه سخت تر از کشورهای دیگر بوده، تاریخ ادبیات فرانسه را بر کشورهای دیگر مقدم میداریم.» همچنین عامل پیشرفت را در برقراری ارتباط با کشورهای اروپایی مثل پرتغال، اسپانیا، انگلیس، هلند، فرانسه، آلمان و روسیه می داند. در جایی دیگر ارتباط با دول خارجی را به بحث می کشاند و علت ارتباط با کشورهای خارجی را این گونه بیان می کند که «چون در عالم اجتماع و تمدن هیچکس منفرد نمی تواند معیشت خود را اداره نمایند در نتیجه باید به معاونت دیگران احتیاجات خود را رفع کرد.» غرب گرایی بیش از آنکه در محتوی کتابهای درسی مدارس بروز داشته باشد در سیستم نظام آموزشی موثر بوده است. همچنین محتوی بسیاری از کتابهای ریاضی، فیزیک، شیمی و …از محتوی آموزشی چنین کتابهایی در کشورهای اروپایی اتخاذ شده بود و علوم جدید به این کشورها نسبت داده شده اند. بنابراین اشاره به تاریخ کشورهای اروپایی از جمله تمدن های یونان و روم و نیز تمدنهای جدید و کشورهای پیشرفته کنونی و اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی آنان از دیگر مباحث کتابهای درسی تاریخ و تعلیمات مدنی است .
در کتاب های درسی به موضوعات سیاسی کشورهای غربی نیز اشاره شده و حکمرانی سلاطین به مملکت را با الگو گیری از غرب عنوان می نماید. «الکساندر اول تراز روسیه برای جلوگیری از انتشار فکر آزادی خواهی و مساوات و حفظ حکومت مطلقه سلاطین به امپراطور اتریش و پادشاه پروس پیشنهاد کرد که با یکدیگر متحد شوند وبین رعایای ممالک خویش همان عدالت و اخوتی را که حضرت عیسی گفته است برقرار کند.» مشروطه شدن حکومت فرانسه را چنین بیان می کند «پس از استعفای ناپلئون و عزیمت وی بجزیره الب مجلس سنای فرانسه به وضع قانون اساسی پرداخت و بنابر قانون مزبور حکومت فرانسه مشروطه شد بدین معنی که سلاطین بر مملکت حکمرانی داشتند ولی قانون اساسی اختیارات ایشان را تا حدی محدود میساخت.» این اشارات محدود و هدفدار بودند و از شرح حکومتهای مشروطه و آزادی های اجتماعی در کشورهای اروپایی اجتناب می شد تا جلوی نفوذ چنین ایده هایی از جمله دموکراسی که با حکومت شاهنشاهی در تضاد بود گرفته شود. از سویی از آنجا که رسیدن به مرحله پیشرفت و ترقی کشورهای اروپایی یکی از آرزوهای روشنفکران این دوره است تا مانند اعصار باستانی ایران و اروپا هم سطح و هم پایه شوند، لذا سعی بسیاری شده تا علاوه بر حس میهن پرستی، تمایل به رقابت و تلاش برای دستیابی به جایگاه امروز کشورهای غربی در دانش آموزان تقویت شده و در این راستا حس خوش بینی همراه با احتیاط به دانش آموزان القا می شود. از این رو است که با وجود مصیبت هایی که در طی جنگ جهانی اول از سوی اروپائیان به سر مردم ایران وارد شد، کمتر به این مسائل و تقویت حس انتقام از آنان پرداخته شده است.
5-3-7. جایگاه دین در محتوی کتب درسی
نقش و جایگاه دین(چه ادیان الهی و چه ادیان غیر الهی) در محتوای کتاب های این دوره را می توان در قالب دروسی چون فارسی، تاریخ، تعلیمات مدنی، و لئالی الادب بررسی نمود. علاوه بر کتابهای مذکور، می توان به کتابهایی نظیر تعلیمات دینی و آیات منتخبه و شرعیات اشاره نمود که مستقیما به ترویج مسائل و شعایر دینی و اسلامی می پرداختند. همانگونه که در فصول قبل اشاره شد در طول حکومت پهلوی اول به دلیل رویکرد نوسازی آموزشی و افزایش حجم علوم ارائه شده در مدارس از ساعات درسی و حجم دروس مذهبی کاسته شد. اما در مورد سایر دروس که به طور مستقیم با مسئله دین و مذهب سروکار نداشته اند مسائل و موضوعات متعددی در آنها مورد اشاره بوده است که هم معنای عام دین و هم دین در کاربرد خاص؛ یعنی دین اسلام و مذهب تشیع که در ایران متداول بوده را در بر می گیرد. همچنین در این کتابها به معرفی ادیان مختلف به ویژه دین زرتشت به طور وسیع و ادیان الهی دیگر مانند یهودی و عیسوی به طور مختصر، می پردازد. افزون بر آن به دین های غیر الهی نظیر دین سرزمین های مصر، یونان، روم و سایر ادیان باستانی ایران و در نهایت به شکل مفصل تری به موضوع اسلام در قالب تاریخ صدر اسلام، مسائل شرعی، زندگی پیامبران و ائمه و سلسله های ایرانی در دوران اسلامی پرداخته است.
الف. دین زرتشت
در بحث از ادیان مختلف در محتوای کتاب های درسی توجه به دین زرتشت به طور چشمگیری قابل ملاحظه است. به طوری که داشتن نیاکان زرتشتی را از افتخارات ایرانیان بر می شمارد. محمد علی فروغی، نویسنده کتاب درسی تاریخ ایران و عالم، ایرانیان قدیم را معتقدان به دین زرتشتی و ایرانیان جدید را پیروان دین اسلام معرفی می کند. افزون بر آن وی به مفاهیم اصلی دین زرتشت، یعنی چهار عنصر آب، خاک، آتش و باد می پردازد و آب و خاک را به معنی وطن تلقی می کندکه تقدیس و ستایش آنها در نزد ایرانیان پیشینه ای چند هزار ساله دارد. نصرالله فلسفی نیز در کتاب «تاریخ عمومی دوم دبیرستان» به این موضوع تکیه داشته و اظهار می دارد که زرتشت پیامبر باستانی ایران از میان قوم ماد، برخاسته است. رشید یاسمی به پروردگار آنان که اهورا مزدا نام داشته توجه دارد و می گوید: «اهورا مزدا فاعل خیر و بخشاینده و مهربان است. همچنین اهریمن را فاعل شر می دانستندکه آفریننده زشتی و ناخوشی و دروغ است.» عزت پور هم در کتاب «تاریخ نو» شاهزادگان ساسانی را از جمله شاهانی معرفی می کند که نسبت به دین زرتشت بسیار متعصب بودند. وی در ادامه می گوید: «دین رسمی سلاطین ساسانی کیش زردشت بوده و عموم شاهان این سلسله پیرو و مروج این طریقه بوده اند. اوستا را نام کتاب مذهبی زردشتیان قدیم می داند و مذهب زردشت را یکی از قدیمی ترین مذاهب خداپرستی برمی شمارد و زرتشت را بدون شک شخصیتی ایرانی معرفی می کند که عقاید و افکارش به پیشرفت ایران کمک شایانی نموده و برای ترقی و تکامل ایران باستان قدیم مفید و موثر بوده است. گشتاسب را نیز به دلیل رواج دین زرتشت می ستودند.
گشتاسب را به این دلیل مهم می داند که زرتشت پیغمبر در زمان او ظهور کرده است. براین اساس است که در «کتاب سوم ابتدایی» در مورد گشتاسب آمده است: «گویند زردشت پیغمبر در زمان گشتاسب ظهور کرده ایرانیان را به آیین یزدان شناسی دعوت نمود. گشتاسب کیش وی را اختیار کرد از آن روی دین زردشت در ایران رواجی به سزا یافت»
احیای دین زرتشت توسط اردشیر از جمله مسائلی است که در کتابها به طور مکرر از آن یاد شده است. در این بین اشاره به اصول دین زرتشت نیز در کتاب های درسی مشاهده می شود: «زردشت می گفت عالم بر دو اصل نیکی و بدی یا روشنایی و تاریکی استوار است که با هم در جنگند.» در متون درسی این دوره از اخلاق نیک، پندار نیک و کردار نیک بسیار یاد شده است .همچنین به اخلاق زرتشتی ها اشاره دارد که از دروغ گفتن متنفّر بودند و همیشه راست می گفتند. در مقابل تبلیغ زرتشت بهشت و جهنّم را این گونه توصیف می کند: «هر کس طرفدار نیکی و راستی و پاکیزگی باشد به بهشت میرود و هر کس مایل به بدی و دروغ و ناپاکی و تنبلی شود جایش جهنم است.»
بیشترین و بهترین توصیفات درباره ی زردشتی ها است که با اشارات مکرّر به منشأقومی آنها (ایرانی بودن) و منشأجغرافیایی فعلی(ایالات و ولایات محل سکونت در ایران) و حتّی برخی از عقاید و رسوم آنها، احساس عدم جدایی زردشتیان فعلی با زردشتیان قبل از اسلام را در خواننده القا می کند و آنها را از آتش پرستی مبرّا می کند. به طوری که محمد علی فروغی اعتقاد دارد که چون زرتشتی ها آتش را احترام می نمودند بنابراین مردم تصور می کردند که آنها آتش پرست هستند؛ در صورتی که آنان خدا پرست بودند. حتی کتاب تاریخ دوم دبیرستان علت بیزاری مردم ایران از اشکانیان را بی اهمیتی دولت اشکانی و به ضعف کشاندن دین زرتشت می داند.

مطلب مرتبط :   جنبش اجتماعی زنان

دسته بندی : علمی