فارسی میانه

hāsar [hˀsl | Av. hāϑra-]
(نجوم: مقیاسات)
* هاسر، به معنی «طول، درازا»:
* (واحد نجومی) 20 درجه؛
* (واحد زمان) 80 دقیقه؛
* (واحد زمینی) یک فرسنگ، هزار گام دو پایی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: در بندهشن (25: 5) آمده است: «(بلندترین) روز تابستانی دوازده هاسر و شب شش هاسر. (بلندترین) شب زمستانی دوازده هاسر و روز شش هاسر است. هاسری (هست که واحد) زمانی است و نیز هاسری (هست) بر زمین» (بهار، 1378: 105). طبق اطلاعات فوق، اندازه یک شبانه روز (چه تابستانی، چه زمستانی) 18 هاسر است. و از آنجا که طول شبانه روز برابر با 24 ساعت است، 18 هاسر برابر است با 24 ساعت. از اینرو، یک هاسر برابر است با 80 دقیقه (یا یک ساعت و 20 دقیقه) (اوشیدری، 1371: 481). از طرفی، چون یک شبانروز برابر است با یک گردش کامل دایرهالبروج و اندازه دایره البروج 360 درجه است؛ در نتیجه، یک هاسر نجومی برابر است با مدت زمانی که دایرهالبروج به اندازۀ 20 درجه جابجا می‌شود. (نک. شکل 2)
ملاحظات: واحدِ هاسر در بندهشن دارای تعریف دقیقی نیست و احتمال اشتباه کاتبان در مورد واحد هاسر بسیار است. در صریح ترین حالت، مطابق بندهشن (2: 18) و (25: 28)، هر هاسر زمینی برابر با یک فرسنگ و هر فرسنگ برابر هزار گامِ دوپایی است. اما در جاهای دیگر در این مورد تناقضاتی دیده می‌شود: مثلاً، مطابق بندهشن (6ی: 4)، در دین آمده است که، گونه های مختلف چهارپایان اهلی بر روی زمین در مسافتی برابر با 18 هاسر یعنی دو فرسنگ مستقر شدند؛ اما در جای دیگری (بندهشن، 13: 4) آمده است که، گونه های مختلف حیوانات اهلی بر روی زمین در مسافتی برابر با 8 هاسر یعنی 3 فرسنگ جای گرفتند. از طرفی، مطابق بندهشن (15الف: 2)، ماهیها در جایی از آب به طول یک هاسر یعنی یک چهارم فرسنگ جفت گیری می‌کنند. (همچنین رک. توضیحات 3 در سرواژۀ rawišn)
ریشه شناسی: سانسکریت: از ریشه satr- «طول داشتن» (مونیرویلیامز، 1960: 1138)؛ اوستایی: hāϑra- «هاسر، هزار گامِ دوپایی»، hāϑrō.masah- «به طولِ یک هاسر» (رایشلت، 1911: 277)؛ فارسی میانه: hāsr «یک ساعت و بیست دقیقه؛ اندازه ای طولی است» (بهار، 1345: 2)؛ hāsªr «1/12 طولِ روز؛ فرسنگ، یا 1/4 فرسنگ، یک میل» (مکنزی، 1971: 43)؛ hāsr «یک لحظه، یک دقیقه، واحد طول و کوتاهترین واحد زمانی» (نیبرگ، 1974: 98)؛ andar hāsr «برای یک لحظه» (نیبرگ، 1974: 18)؛ معادل انگلیسی: mile (مکنزی، 1971: 43)؛ معادل عربی: فرسخ.
§§§
Hāwan [hˀwn’ | Av. hāuuanaii- | N hāvan]
(تقسیمات روز)
* هاون گاه: صبحگاه، بامداد، گاه اول از شبانه روز
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: واژه Hāwan در بندهشن، به بخش اول روز یعنی از طلوع خورشید تا ظهر اطلاق می‌شود و ایزد مینویِ موکل بر این بخش از روز نیز با همین نام شناخته می‌شود. این واژه برابر با واژه اوستایی Hāuuanaii- می‌باشد که معادل واژه سانسکریت sāvana- به معنی «زمان گرفتن هوم» است و در دین ودایی در سه نوبت (صبح، ظهر، غروب) از روز انجام می‌شده است (مونیرویلیامز، 1960: 1210). در سانسکریت این واژه مشتق است از ریشه su- به معنی «گرفتن شیرۀ هوم» (مونیرویلیامز، 1960: 1219) و در اوستا نیز ریشه hu- به همین معنی است. واژه hāuuana- در اوستا به ابزار این کار یعنی «هاون و دستۀ هاون» اشاره دارد. به همین خاطر، زمان اجرای مراسم هوم که در بخش اول از روز یعنی در صبح گاه انجام می‌شده است، به گاهِ هاون معروف شده است (رایشلت، 1911: 166). (همچنین رک. Asnyanam)
ریشه شناسی: هند و ایرانی آغازین: از ریشه *sau- «شیره هوم را گرفتن» (لوبوتسکی، 2009: 98)؛ سانسکریت: sāvana- «گاهِ هاون؛ زمان گرفتن هوم» (مونیرویلیامز، 1960: 1210)؛ اوستایی: hāuuanaii- «هوم گیری، مربوط به گرفتن هوم» مشتق از hāuuana- «ابزارِ هاون» (رایشلت، 1911: 278)؛ فارسی میانه: Hāwan «مینوی بامدادگاه» (بهار، 1345: 8؛ مکنزی، 1373: 88)؛ فارسی نو: هاون؛ معادل انگلیسی: morning ؛ معادل عربی: صباح.
ترکیبات:
Hāwan mēnōg «مینوی هاون، ایزد هاون»

                                                    .