فارسی میانه

gyāg ī čahārom [gywˀk’ y chˀlwm]
(تنجیم)
* میخ چهارم: وتد رابع، میخ زیر زمین، پدشتان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات و ریشه شناسی: اصطلاح «جای چهارم» دقیقاً معادل است با «وتد رابع» که در پهلوی به آن «میخ پدشتان» و «میخ زیر زمین» می‌گویند. (رک. gyāg ، Mēx و Pidištān)
تصحیحات: این ترکیب که در بندهشن (6ف: 4)، آمده است، در ترجمه انکلساریا (1956: 83) حذف شده است.
ریشه شناسی: (برای بررسی ریشه شناختی جزء اول این ترکیب رک. gyāg). جزء دوم این عبارت مرکب است از: čahār + پسوند اعداد ترتیبی –om : سانسکریت: catvā́raḥ-, catúraḥ- ؛ اوستایی: čaϑwar-, čatur- (رایشلت، 1911: 229)؛ فارسی میانه مانوی: [chˀr]؛ فارسی میانه اشکانی ترفانی: [cfˀr, cwhr]؛ پازند: cihār (نیبرگ، 1974: 52)؛ انگلیسی: از لاتین quatro ؛ فارسی نو: چهار.
§§§
Gyānān [yˀn’ˀn, yˀnˀn] < gyān [HYA < A ḥyˀ; yˀn' | Paz. jąn | M gyˀn, N ǰān]
(احکام بروج: اوتاد)
* جانان: بَیتُ‌النَفس، وتد اول
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: در احکام نجوم سنتی، وتد اول، که خانه یکم است، «بَیتُ‌النَفس» نام دارد (دهخدا؛ بهار، 1375: 105). نام تنجیمیِ این خانه را در پهلوی Gyānān «جانان» به معنی «جانها» است. در تنجیم سنتی، میخ اول، خانه جان (Life) است که معادل آن در لاتین Vita نام دارد (مکنزی، 1964: 526؛ اسنودگراس، 1997: 9-10). در بندهشن، از آنجا که بحث اوتاد، در تشریح زایچه کیهان مطرح شده است و در این زایچه، برج سرطان، در وتد طالع (وتد اول) واقع است، برج خرچنگ نیز در «میخ جانان» یعنی وتد اول جای دارد. در زایچه کیهان (6ف: 5)، شرف سیاره هرمزد در برج بره در میخ جانان ذکر شده است. وجه تسمیه واژه جانان یا بَیتُ‌النَفس (Vita) این است که این وتد، وتد طالع است و اشاره به برجی دارد که هنگام تولد فرد و «جان گرفتن او» در حال طلوع از افق شرقی است. بنا بر التفهیم (بیرونی، 1352: 429)، دلالتهای ویژه مولودان برای این وتد عبارتند از: «روان و زندگانی و عمر و تربیت و زمینِ زادن [و روزگار طفلی از اوّل عمر و عزّ و مرتبت]». (برای توضیحات بیشتر رک. Mēx)
ریشه شناسی: این واژه مرکب است از gyān «جان» + پسوند نسبت -ān . بنا بر نیبرگ (1974: 106)، واژه پهلوی gyān از صورت ایرانی باستان *vy-āna- مشتق شده است: هند و ایرانی آغازین: *Hui- «پیشوند فعلی»+ *HanH- «نفس کشیدن، دمیدن» (لوبوتسکی، 2009: 126، 11)؛ سانسکریت: jánman «جانان، (وتد) طالع، زایچه، ستارۀ طالع» (مونیرویلیامز، 1960: 411)؛ اوستایی: viiānā- «جان» (نیبرگ، 1974: 106)؛ فارسی میانه: Gyānān «جانها» (مکنزی، 1964: 526)؛ jānān [jˀn’ˀn, jˀnˀn] «جانان، وتدالطالع» (بهار، 1375: 106؛ بهار، 1345: 290)؛ حالت جمع از واژۀ gyān [yˀn’] (مکنزی، 1373: 82)؛ [yˀn’; ḤYˀ] (نیبرگ، 1974: 106؛ بهار، 1345: 358)؛ فارسی میانه ترفانی و پهلوی اشکانی: gyˀn (مکنزی، 1373: 82؛ نیبرگ، 1974: 106)؛ پازند: مشتق از jąn (نیبرگ، 1974: 106)؛ فارسی نو: «جانان»، مشتق از جان (تقی زاده، 1316: 326-327)؛ انگلیسی: bio- «زنده»، وام گرفته از واژۀ یونانی βίος ؛ معادل انگلیسی: Life از لاتین Vita (اسنودگراس، 1997: 9-10؛ مکنزی، 1964: 526)؛ Ascendant برابر با یونانی Horoscopes «وتد طالع» (بارتون، 2003: 93)؛ معادل عربی: بَیتُ‌النَفس (بهار، 1375: 106).
§§§
H
haftān [7-ˀn’ | hp̄tˀn’] < haft [7, hapt', ŠBˀ | M hpt, N ~]
haftān abāxtarān [7ˀn ˀp̄ˀhtlˀn’]
haft abāxtarān [7 ˀp̄ˀhtlˀn’]
(نجوم: سیارات)
* هفتان، هفت اباختران: سیارات هفت‌گانه، سیارات سبعه

                                                    .