فارسی میانه

توضیحات: در بندهشن، منزل قمری «میان»، خانه یازدهم ماه است که معادل آن در هندی Pū́rva-palgunī نام دارد. این منزل در قسمت میانی برج شیر قرار دارد و معادل عربی آن «زُبرَه» است. مطابق بهار (1375: 59)، این منزل با ظهرالاسد (دو ستاره θ و δ اسد) یکی است.
ریشه شناسی: هند و ایرانی آغازین: *madʰia- (لوبوتسکی، 2009: 64)؛ سانسکریت: mádhya-, madhyamá- «میان» (مونیرویلیامز، 1960: 782)؛ اوستایی: maiδiiāna-, maiδiia- (بارتولومه، 1904: 1115، 1116)؛ فارسی میانه: mayān «خانه یازدهم قمر» (بهار، 1345: 404)؛ mayān [mdyˀn’] «میان، بین، وسط» (مکنزی، 1971: 55)؛ miyān [mydˀn’] (نیبرگ، 1974: 133)؛ mayān (مایرهوفر، 1996: 303)؛ Mayān (بهزادی، 1368: 5)؛ Miyān (هنینگ، 1942: 243)؛ Maîân (انکلساریا، 1956: 31)؛ Mayān (بهزادی، 1368: 5)؛ Miīān (یوستی، 1868: 127)؛ فارسی میانه ترفانی: mayān [myˀn] (بویس، 1977: 59؛ نیبرگ، 1974: 133؛ دوبلوا، 2006: 108)؛ فارسی میانه اشکانی ترفانی: maδyān [mdyˀn] (بویس، 1977: 56؛ نیبرگ، 1974: 133)؛ پازند: miyān (نیبرگ، 1974: 133)؛ فارسی نو: میان؛ انگلیسی: middle از لاتین medius ؛ معادل عربی: بین، وسط.
§§§
mayān ī ā̆smān [mdyˀn’ ˀsmˀn’]
(نجوم: جهات؛ احکام بروج: اوتاد)
* 1) میان آسمان، معدل النهار، خط نیمروزان
* 2) وتد وسط السماء، وتد السماء، بیت السلطان
* 3) میان آسمان، سمت الرأس
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: اصطلاح پهلوی «میان آسمان» (mayān ī ā̌smān) در حوزۀ نجوم اساساً به معنی «معدل النهار» بوده است که بنا بر تعریف عبارت است از خطی فرضی که از سه نقطۀ شمال، سمت الرأس، و جنوب می‌گذرد (نک. nēmrōz). تنها به همین دلیل است که این اصطلاح همزمان توانسته است، به تنهایی به معنی «وتد وسط السماء» و «سمت الرأس»، و به همراه واژۀ «میخ» در ترکیب پهلوی «میخ میان آسمان» (Mēx ī mayān ī ā̌smān) به معنی «ستارۀ قطبی» باشد. خصوصیت اصلی هر سه اصطلاح فوق که اساساً با هم فرق دارند، این است که همه آنها بر خط نیمروزان یا معدل النهار قرار دارند. (برای توضیحات بیشتر رک. Mēx ī mayān ī ā̌smān و bālist ī ā̆smān)
به معنی «وتد وسط السماء»: این اصطلاح در بندهشن (5الف: 2) بدون واژه mēx به صورت «mayān ī ā̌smān» و به معنی «وتد وسط السماء» بکار رفته است. در احکام نجوم سنتی، وتد وسط السماء، که خانه دهم است، «بیت‌السلطان» نام دارد (دهخدا؛ بهار، 1375: 105) و به برجی اشاره دارد که هنگام تنظیم زایچه بر معدل النهار قرار گرفته است. در بندهشن، بجز این وتد که وتد دهم است، دلالت و نام تنجیمی یازده خانۀ دیگر ذکر شده است. بهار (1345: 109) نام و دلالت تنجیمیِ این خانه را در پهلوی *Baɣān به معنی «خدایان» حدس می‌زند. در تنجیم سنتی، میخ دهم، خانه شاهان (Kings)، اعمال (Deeds) و افتخارات (Honors) است که معادل آنها در لاتین به ترتیب عبارتند از: Regnum ، Actus و Honores (مکنزی، 1964: 526؛ اسنودگراس، 1997: 9-10). معادل دقیق «میان آسمان» یا «وتد وسط السماء» در لاتین Medium Caeli نام دارد (مکنزی، 1964: 526). در بندهشن، از آنجا که بحث اوتاد در تشریح زایچه کیهان مطرح شده است و در این زایچه برج سرطان، در وتد طالع (وتد اول) واقع است، برج بره نیز در «میخ میان آسمان» یعنی وتد وسط السماء جای دارد. بنا بر بندهشن (5ب: 17)، برج بره «نشیبِ کیوان» یعنی اوج پستی و خانه هبوط و ناتوانی اوست؛ از اینرو، این وتد، همانند سپاهبدِ سپاهبدان، ستارۀ قطبی که به «میخ میان آسمان» معروف است، دشمن سیاره کیوان می‌باشد. (همچنین رک. Mēx).
معنی عادی: در بندهشن، ترکیب mayān ī ā̌smān به صورت عادی و به معنای «درون آسمان» نیز بکار رفته است. برای نمونه، در فرگرد 5-الف، بند 5، آمده است: «گوزهر، همچون ماری، میان آسمان ایستاد. سرش در برج دوپیکر و دُمش در نیمسب».
ریشه شناسی: (رک. Mayān و ā̌smān): فارسی میانه: mayān ī ā̌smān «میان آسمان، وسط السماء؛ ستاره جدی» (بهار، 1345: 269-270)؛ «وسط السماء» (تقی زاده، 1316: 329)؛ معادل انگلیسی: Midheaven از لاتین Medium Caeli و یونانی Mesuranēma (بارتون، 2003: 95)؛ (مکنزی، 1964: 526)؛ Meridian «معدل النهار»؛ Zenith «سمت الرأس»؛ معادل عربی: وسط السماء، معدل النهار؛ سمت الرأس؛ وتد وسط السماء، وتد السماء.
ترکیبات:
Mēx ī mayān ī ā̌smān «ستارۀ قطبی، ستارۀ گاه، میخ گاه، میخ میان آسمان».
§§§
mayān-dagrand [mdyˀn’ dylng]
(نجوم؛ تنجیم)
میانگین مسافت

                                                    .