دانلود پایان نامه

ب) شرایط‌ ظالمانه‌ اقتصادی، استثمار و غارت‌ منابع
ج) بدبختی، گرسنگی‌ و محرومیت
د) استبداد و ستم
هـ) عیاشی، اسراف‌ و تجمل‌ پرستی، بی‌لیاقتی‌ و عدم‌ صلاحیت‌ دولت‌مردان‌ و بورکراسی‌ فاسد
و) انحراف، فاسد و مادی‌گرایی
ز) قوانین‌ و سیاستهای‌ ضد اسلامی‌ و غیراسلامی
ح) سلطنت، حکومت‌ و پارلمان‌ غیرمشروع
‌‌3- ارائه الگوی بدیل (طرح‌ مجموعه‌ای‌ جدید از ارزش‌ها).
امام‌ ‌مجموعه‌ ارزش‌هایی‌ را در نوشته‌ها و بیاناتشان مطرح‌ کرده‌ است که‌ بر سه‌ دسته‌ تقسیم‌ می‌شوند:
ارزش‌های‌ معنوی، ارزش‌های‌ اجتماعی‌ و ارزش‌های‌ فردی. ایشان‌ بر ارزش‌های‌ اجتماعی‌ بیش‌ از سایر ارزش‌ها تأکید داشت. در زمینه‌ ارزش‌های‌ اجتماعی بر‌ «آزادی‌ و استقلال»، «مبارزه‌ و جهاد»، «وحدت‌ و برادری» و «امنیت‌ و مسئولیت‌ اجتماعی» تاکید می‌کرد.
‌4- طرح‌ کلی‌ جامعه‌ مطلوب
در ایدئولوژی‌ انقلابی‌ امام‌ این‌ طرح‌ در قالب‌ حکومت‌ اسلامی‌ بیان‌ شد. حکومتی‌ که‌ از نظر ایشان‌ بهترین‌ و مردمی‌ترین‌ شکل‌ حکومت‌ است. رهبری‌ این‌ حکومت‌ در اختیار فقیه‌ عادل‌ است. امام بر انجام‌ وظایف‌ و عملکرد دولت‌ اسلامی‌ تاکید می‌کرد.
‌5- ساده‌سازی
امام‌ با زبانی‌ ساده‌ و با استفاده‌ از سمبل‌ها و الگوهایی‌ که‌ در فرهنگ‌ مردم‌ ایران‌ وجود داشت، اهداف‌ خود را مرحله‌ به‌ مرحله‌ به‌ منصه‌ ظهور رساند. ایشان‌ مکرر داستان‌های‌ قرآنی‌ درباره‌ انبیا و نیز سنت‌ها و روش‌های‌ زندگی‌ ائمه‌ را برای‌ مردم‌ بیان‌ می کرد و معتقد بود که‌ هدف‌ قرآن‌ از طرح‌ این‌ داستان‌ها، الگوسازی‌ است‌ تا ما هم‌ مانند آن‌ها عمل‌ کنیم. بنابراین، ساده‌ سازی‌ که‌ یکی‌ از کارکردهای‌ ایدئولوژی‌ انقلابی‌ است، از سوی‌ امام‌ نیز به‌ کار می‌رفت (جمعی ازنویسندگان، 1384: 60- 55).
یکی از مباحث مهم انقلاب ایران حصول اتفاق نظر و اجماع همگانیِ خیلی سریع پیرامون بحث رهبری است، به رغم زمینه های فراوانی که برای تشدید اختلافات و رقابت بر سر آن وجود داشت (فوکو، 1379 : 55- 56). مردم و جناح های مدعی در جبهۀ مخالفان رژیم خیلی زود در قبول هنر مدنی امام به نتیجه رسیدند و بدون پرداخت هزینه های فراوان اختلاف صفوف خود را در برابر شاه متحد و یکپارچه ساختند، بی آنکه در اصل وجود این اجماع کوچک ترین تردیدی شده باشد، البته در بین علل و عوامل آن آرای صاحب نظران متعدد و متفاوت است و دیگران را نیز مستعد رهبری می دانستند.
فوکو که خصوصیتی کاریزما برای امام قائل است، دلیل آن را سه چیز می داند و می گوید: خمینی «این جا نیست»، 15 سال است در تبعید به سر می برد که نمی خواهد به آن پایان دهد، مگر وقتی که شاه رفته باشد. خمینی «هیچ نمی گوید»؛ مگر «نه» به شاه، به رژیم و به وابستگی، و بالاخره این که خمینی «اهل سیاست نیست» زیر حزبی به نام او تشکیل نشده و دولتی نیز به نام او تشکیل نخواهد شد. او نقطۀ تلاقی یک خواست جمعی است (تاجیک، 1378 : 2- 31).
2- دکتر علی شریعتی
با توجه به اینکه اکثر مخاطبین و علاقه مندان به آثار و سخنان دکتر علی شریعتی از اقشار روشنفکر و تحصیل کرده تشکیل می شد لذا ایدئولوژی از نگاه دکتر علی شریعتی برگرفته شده از میان نظریه پردازان و جامعه شناسان اروپایی بود. به دلیل دل مشغولی دینی و تربیت مذهبی که داشته اند، ایشان بسیار علاقه مند بود که میان رویکرد ایدئولوژی دینی و ایدئولوژی سکولار رابطه برقرار کند و به نظر مورد تأیید جامعه روشن فکر آن دوران ایران نیز بوده است. و لذا ایشان ارتباطی هستند بین جهان غرب و شرق.
«دکتر علی شریعتی»، روشن فکر تحصیل کردۀ دانشگاه سوربن، نمایندۀ نسل جدیدی از اندیشه گران معتقد به مذهب بود که دیدگاه های اصلاح گرایانه اش ترکیبی از ضد امپریالیسم جهان سومی، زبان علمی- اجتماعی غربی و شیعه گرایی ایرانی به منظور خلق ایدئولوژی انقلاب اسلامی برای اصلاح ساختار سیاسی- اجتماعی بود. وی نیز در بیانات و نوشته های خود «غرب زدگی» را محکوم می کرد: «بیایید رفقا اروپا را رها کنیم، بیایید به تقلید تهوع آور از اروپا خاتمه دهیم، بیایید به اروپایی پشت پا زنیم که همواره از انسانیت صحبت می کند، اما موجودات انسانی را در هر کجا که می یابد، در هم می کوبد».
تفسیر «شریعتی» از اسلام، نگرش سوسیالیست های جهان سومی چون «چه گوارا» و «فرانتس قانون» را در بر می گرفت. همانند الهیون رهایی بخش، «شریعتی» از کسانی که مذاهب سنتی را طرد می کردند، متمایز بود. در عوض، او بر شکست امپریالیسم غربی که لازمۀ احیای هویت فرهنگ مذهبی اسلامی و ایرانی بود، تأکید داشت. زیربنای دیدگاه انقلابی او «یگانگی هویت ملی» و «عدالت اجتماعی» بود و تنها، نهضت متعهد به این برنامه می توانست به شکستن سیطرۀ «امپریالیسم جهانی، شامل شرکت های چندملیتی و امپریالیسم فرهنگی، نژادپرستی، استثمار طبقاتی، مظلومیت طبقاتی، تبعیض طبقاتی، و غرب زدگی» امید داشته باشد.
افکار و نگرش«علی شریعتی» و «مهدی بازرگان» (مهندس، سیاستمدار و متفکر تجدد گرای اسلامی)، نسلی از دانشجویان و روشن فکران را که از طبقات سنتی و متوسط مدرن برآمده بودند، تحت تأثیر قرار داد. بسیاری از آن ها تحصیل کردگان دانشگاه های غیردینی بودند و شامل دانشمندان، مهندسان و سایر متخصصان می شدند. اغلب آن ها در مناطق شهری می زیستند، گرچه بسیاری برای تحصیلات عالیه و استخدام، از دهکده ها، روستاها، و مناطق روستایی به شهرها مهاجرت کرده بودند، این دانشجویان و متخصصان با گرایش اسلامی بعدها در مبارزه علیه شاه، به جمع روحانیان، طلاب و بازاری ها پیوستند(اسپوزیتو،1378: 58).
ایشان ایدئولوژی را خاص یک طبقه نمی‌بیند؛ یعنی دکتر شریعتی ایدئولوژی را از مفهوم مارکسیستی برداشت نمی‌کند. چون بالاخره در مکتب مارکسیسم این بحث مطرح است که ایدئولوژی برخاسته از جنبه‌های طبقاتی است؛ یعنی هر طبقه‌ای برای خودش یک ایدئولوژی دارد و خود مارکس هم برای خودش ایدئولوژی دارد به نام ایدئولوژی آلمانی که مرحوم دکتر شریعتی به آن استناد می‌کند و همین نشان گر این هست که ایدئولوژی می‌تواند خاص یک ملت هم باشد یعنی این که فقط خاص یک طبقه نیست. نکته دوم: مرحوم دکتر شریعتی ایدئولوژی را متفاوت از علم می‌داند. زیرا علم، آگاهی نسبت به واقعیت‌های خارج از ذهن است و ایدئولوژی اعتقاد متفکر به آن ارزش‌ها و واقعیت‌های خارج از ذهن است؛ یعنی یک نوع ارزیابی و ارزش‌گذاری است و همان واقعیت خارجی که علم در جهت کشف آن مجهول است. به عبارت دیگر، علم خود واقعیت را به ما نشان می‌دهد ولی ایدئولوژی نوع نگرش ما را نسبت به آن واقعیت به ارزیابی می‌کشاند. نکته سوم: ایدئولوژی متفاوت از فلسفه هم هست؛ اینها بحث‌هایی است که من در مساله حکومت می‌خواهم از آن استفاده بکنم. طبعا فلسفه به دنبال چرایی همان واقعیت‌هاست، کما اینکه علم به دنبال چیستی آن واقعیت‌ها بود. ایدئولوژی عین فلسفه نیست. ممکن است در ایدئولوژی بعضی از چراها توضیح داده بشود؛ اما نوع ارزیابی از آن واقعیت‌ها و چراها، ایدئولوژی را می‌سازد. نکته چهارم: ایدئولوژی مساوی با مذهب نیست؛ البته در یک حالتی مرحوم دکتر علی شریعتی، ایدئولوژی را مساوی با مذهب می‌گیرد؛ به این مفهوم که اگر عنصر انتخاب آگاهانه در مذهب لحاظ بشود مذهب هم می‌تواند ایدئولوژی باشد.
ولی مذهب سنتی و مذهبی که به هر حال با آداب و رسوم و برخی خرافات و برخی از جنبه‌های غیرواقع‌گرایانه‌ای که به مذهب ضمیمه شده باشد قطعاً به مفهوم ایدئولوژی نیست. اگر حکومت را به معنای ایدئولوژیک و ایدئولوژی را هم صرفاً به مفهوم مذهب سنتی تلقی کنیم؛ دکتر شریعتی قبول ندارد. ولی اگر ایدئولوژی به مفهوم انتخاب آگاهانه افراد در جهت آیین و اعتقاداتشان باشد؛ ما می‌توانیم یک حکومت ایدئولوژیک هم در این مفهوم داشته باشیم. نکته پنجم: وی معتقد است که هر ایدئولوژی حتماً منبعث از یک جهان‌بینی است؛ نمی‌شود که ایدئولوژی از یک جهان‌بینی برخاسته نشود. لذا نوع نگرش به جهان و چگونگی زاویه فکری نسبت به جهان و هستی می‌تواند ایدئولوژی ساز باشد؛ کما اینکه ایشان معتقد است حتماً استراتژی‌ها و بایدها و نبایدها و راه‌حل‌ها از ایدئولوژی برخاسته می‌شود؛ یعنی ایدئولوژی ابایی ندارد از اینکه بگوید من به دنبال بایدها و نبایدها هستم؛ دنبال یک راه‌حل هایی هستم برای حالت فردی زندگی بشر یا حالت جمعی. در همین راه‌حل‌ها و بایدها و نبایدها است که عنصر ایمان – مسئولیت‌شناسی- و درگیر شدن با مسائل و فداکاری کردن در راه این بایدها و نبایدها قطعا مطرح می‌شود. آن هایی که معتقدند ایدئولوژی‌زدایی در همه عرصه ها باید بشود قطعاً دیگر این ها نمی‌توانند مدعی هیچ نوع تعهدی بشوند؛ نه بحث ایمان، نه مسئولیت شناسی، نه درگیر شدن، نه فداکاری در راه آن ایده‌ها. زیرا هرانگیزه‌ای برای مبارزه یا تعهدی برای ایده بالاخره مستلزم به این است که ما بپذیریم در آن ایده‌ یک بایدها و نبایدهایی موجود است؛
به عبارت دیگر در ذات ایدئولوژی زدایی نوعی بی‌تعهدی است. پس هیچ‌یک از افراد ایدئولوژی زدا، نمی‌تواند حتی به همین ایده ضروری ایدئولوژی‌زدایی نیز کم ترین تعهدی داشته باشد. نکته ششم: برخلاف بعضی‌ از ادعاها، در اندیشه‌های دکتر شریعتی، روشن فکری و ایدئولوژی لازم و ملزوم یکدیگر هستند و هیچ روشن فکری نمی‌تواند بدون ایدئولوژی زندگی بکند؛ می‌شود بگوییم در همان سکولاریسم و حتی لاابالی‌گری هم یک نوع بایدها و نبایدهایی وجود دارد؛ یعنی در لاقیدی هم یک قیدی وجود دارد به نام لاقیدی و همین لاقیدی خودش یک قید است؛ البته معنی روشنفکری از دیدگاه دکتر شریعتی لزوما به معنی تحصیل کرده نیست؛ یعنی این که «انتلکتوئل‌ها» فقط روشن فکر نیستند و خیلی از انتلکتوئل‌ها هستند که تحصیلات خوبی هم دارند ولی روشن فکر نیستند، به هر حال از دیدگاه دکتر شریعتی، عده‌ای، جهت فکری مشخص را برای خودشان در راستای پیشبرد ایده‌ها انتخاب نمی‌کنند و صرفا می‌خواهند زندگی کنند؛ این‌ها روشن فکر نیستند. نکته هفتم: در اندیشه‌های دکتر شریعتی، ایدئولوژی نوعی خود آگاهی انسانی و ادامه غریزه در انسان است؛ یعنی انسان فرق می‌کند با حیواناتی که غریزه دارند. حیوان بالاخره در یک فصل مشخصی غریزه جنسی‌اش گل می‌کند و آن فصل هم که بگذرد دیگر نمی‌تواند عمل بکند و در آن فصل دیگر اختیار دست خودش نیست؛ اما انسان در بحث غریزه فرق می‌کند و می‌تواند غریزه‌اش را کنترل کند، می‌تواند سرکوب کند، می‌تواند دیگر ادامه ندهد. بحث ایدئولوژی هم وقتی از جهت غریزه انسان مطرح شد؛ یعنی بحث انتخاب آگاهانه است. به همین خاطر تاکیدی که دکتر شریعتی در آیه 30 سوره روم دارد بر همین مبناست؛ اساسا همه انسان‌ها بر مبنای فطرت خدایی آفریده شده‌اند و بر مبنای یک غریزه‌ای که خدا در وجود آن ها قرار داده و این غریزه به دنبال ایدئولوژی است و به دنبال یک نوع تعیین روش برای زندگی خودش است که در این بحث هم من وارد نمی‌شوم (کواکبیان،1381: 35).

مطلب مرتبط :   فرایندهای تصمیم گیری

دسته بندی : علمی