انسان کامل

غراب، تذرو : بیت 10
عنقا : طائری است دراز گردن که نزد بعضی وجود فرضی دارد چرا که هیچ کس آن را ندیده است و عنقا آن را به همین جهت گویند که طویل‌العنق بوده باشد و به فارسی نام آن سیمرغ است (غیاث)- سیمرغ را گویند و او را عنقای مغرب به ضم میم خوانند، و به سبب مغربیت حمل بر چیزهای نابود و معدوم و عدم کنند و کنایه از هر چیز نایافت و نایاب باشد (برهان)
در اصطلاح صوفیه، عبارت از هیولی است، زیرا هیولی دیده نمی‌شود مانند سیمرغ و انسان کامل را نیز عنقا گویند. جایگاه عنقا مانند سیمرغ در کوه قاف بوده است. (فرهنگ لغات و تعبیرات). و کنایه از حق- تعالی- چنانکه در منطق‌الطیر عطار آمده است.
عنقا شدن: کنایه از ناپدید شدن (فرهنگنامه شعری). عنقا مظهر تجرد و تنهایی و وحدت است.
عنقا: کنایه از انسان کامل.
بسته عمر بودن : اسیر و گرفتار و دلبسته‌ی زندگانی بودن.
کرکس، غراب، تذرو و عنقا: مراعات‌النظیر.
معنی بیت: اگر مانند کرکس گرفتار و دلبسته‌ی زندگانی و عمر ناپایدار این جهانی نیستی مانند سیمرغ (و یا انسان کامل) که پنهان از دیده‌ها و ناپدید است عمر دنیوی و شب و روز و وسایط و اسباب دنیوی را رها کن.
12)به چشم عقل شب و روز افعی است دو رنگ نهاده زهر، ودیعت میان آب و گیا
افعی دو رنگ: شب و روز به افعی دو رنگ تشبیه شده که زهرآگین و خطرناک است (فرهنگنامه شعری)
آب و گیا: عالم طبیعت، عالم دنیا.
معنی بیت:‌ شب و روز در نظر عقل مانند افعی دو رنگ زهرآگین و خطرناک است و در عالم طبیعت و در میان نعمتها و عناصر حیات و تعلقات ما زهر به ودیعه نهاده است.« به عبارت دیگر نعمتها و خوشیهای دنیا همراه با تلخکامی و نامرادی است» (دکتر احمد شوقی نوبر)
13)ز مار و زهر گرت بیم نیست، نیست عجب که زهر در خور شیر است و مار در دنیا
مار و زهر: کنایه از تلخیهای نهفته در متن این دنیا.
در خور: لایق
شاعر با آوردن مار در اول و آخر بیت آرایه ردالعجزعلی‌الصدر ایجاد کرده است.
زهر در مصرع دوم با توجه به شیر زهره را به ذهن متبادر می‌کند و چگر و زهره مجاز است و به معنی دلیری و جرأت به کار رفته. قدما در دندان حیوانات وحشی و سبع زهر تصور می‌کرده‌اند.
در مقام خطاب به انسانهای دنیازده و دنیادوست چنین می‌گوید که:
معنی بیت:‌ اگر تو که وابسته‌ی تعلقات دنیوی هستی از زهر و گزند گذشت عمر که مانند افعی دو رنگ (اشاره به شب و روز) است، هراسی نداری؛ این امر عجیبی نیست، چون که تو مانند شیر و مار در بیشه‌ی دنیا مست و بی خبری و زهر برای مار و شیر خطری ندارد.
14)تو یای بسته ی حرصی در این مواد ار نی سپید دستی دهر از کجا و تو ز کجا
سواد: کنایه از دنیا.
سپید دستی: کنایه از بخشندگی (فرهنگنامه شعری)
در این بیت نیز آرایه‌ی تصدیر وجود دارد.
معنی بیت: دنیا در حق تو هرگز عطا و بخشش نمی‌کند به عبارت دیگر دنیا به تو توجهی ندارد اما این تو هستی که از سر حرص و طمع، دو دستی به دنیا چسبیده ای و آن را رها نمی‌کنی.

                                                    .