دانلود پایان نامه

برای درک ماهیت مفهوم فردی و اجتماعی مسئولیت در فقه با اینکه در نظام حقوقی اسلام مانند سایر نظام نظام های حقوق موضوعه ، قوانین و مقررات را استخراج کرد بنابراین برای شناخت مفهوم و مشخصات مسئولیت از نظر اسلام باید آیات و احادیث معتبر ناظر به این نهاد را بررسی کنیم.
الف) جنبه های فردی مسئولیت
با توجه به جاودانگی احکام قرآن کریم که متکی به علم وحکمت الهی است که از طرق وحی و به وسیله پیامبر(ص) به مسلمانان رسیده است و نظر به شئون اجتماعی برخی از آیات قرآن کریم که با توجه به نیاز نوع بشر و ناظر به مسائل حیات جمعی است مدارک و مختصات مسئولیت فردی را از برخی از این آیات می توان به ترتیب زیر استشهاد کرد.
1- خصیصه تکلیف پذیری انسان و مسئولیت: آنچه از مفاد برخی از آیات قرآن کریم به دست
می آید این است که مسئولیت هر شخصی از توانایی ها و استعدادهای فطری او ناشی می شود و هر کس به مقتضای توانایی های جسمی، فکری، عاطفی، روحی و سایر استعدادها، مسئول پاسخگوی اعمال خود خواهد بود1.
بنابراین در منطق قرآن توانایی های فطری انسان مبنای مسئولیت است چون انسان مسئول از نظر اسلام تنها موجودی است که با تکیه بر نیروی عقل و تصمیم گیری توانایی در تکلیف پذیری را دارا
می باشد بدین معنی که می تواند در برابر سائقه امیال و غرایز درونی و عوامل بیرونی و محیط زندگی خود ایستادگی کند تا آنجا که قادر است مسیر فعالیت خود را در چارچوب قواعد حاکم بر جامعه تنظیم کند1.
این ویژگی بزرگ انسان را به صورت موجودی تکلیف پذیر در آورده است.
بنابراین در نظام حقوق بر اساس ویژگی تکلیف پذیری انسان هر کس در مقابل انجام هرگونه اعمال و رفتار اعم از تکالیف عبادی یا وظایف و مقررات اجتماعی پاسخگو و مسئول خواهد بود بعلاوه قلمرو مسئولیت فردی انسان در قرآن کریم به نحو دقیق و مشخصی معیین شده است تا آنجا که هر عضوی از اعضای بدن انسان ملزم به پاسخگویی است2.
2- ملاک مسئولیت در منطق قرآن کریم هر کس در گروء اعمال و رفتار خویش است3، چون عدالت ایجاب می کند که هر کس پاسخگوی آثار و نتایج خوب یا بد اعمال خود باشد4.
3- شخصی بودن مسئولیت بنابر مفاد برخی از آیات قرآن کریم آثار و نتایج خوب و یا بد اعمال هر کس به دیگری منتقل نمی شود بلکه این خود انسان است که کیفر اعمال زشت خود را خواهد دید قرآن کریم در آیات متعددی5 با صراحت ویژگی شخصی بودن مسئولیت انسان را بیان کرده است به موجب این آیات هر کس شخصا پاسخگوی آثار و نتایج اعمال و رفتار آگاهانه و عهدی خویش است بعلاوه مسئولیت هر کس به اندازه قدرت و توانایی اوست به طوری که در منطق قرآن انجام تکلیف هیچ گاه افزودن از توانایی و طاقت از کسی خواسته نخواهد شد6.
آنچه از مفاهیم و مفاد آیات وارده در زمینه ی مسئولیت به دست می آید این است که در منطق قرآن نظام هستی و جیات بر پایه تکلیف پذیری و فلسفه آفرینش پدید آوردن انسان های آگاه متفکر و مسئول است و هر کس در انجام تکالیف فردی خود در حدود استعداد و توانایی هایش پاسخ گوی اعمال و رفتارش خواهد بود بعلاوه مفاد احادیث و روایات نیز حاکی است که هیچ کس به اتهام جرمی که دیگری که انجام داده است مورد مواخذه قرار نگیرد بلکه شخص مرتکب پاسخگوی آثار و نتایج رفتارش
خواهد بود.
ب) جنبه های اجتماعی مسئولیت در فقه
1- درکتاب: یکی از مدارک مسئولیت اجتماعی در یک حکومت اسلامی نهاد امر به المعروف و نهی از منکر است که در برخی از آیات قرآن کریم و سخنان فقها و احادیث و روایات به این فرضیه دینی تاکید شده است مطالعه و بحث تفصیلی در باره مفهوم و جنبه ترتیبی و فقهی امر به المعروف و نهی از منکر و شرایط و مراتب اجرایی این فریضه و واجب شرعی مستلزم تحقیق جداگانه است که از حوصله این مختصر خارج است. مع هذا برای آشناشدن با نقش این نهاد در روابط حقوقی اعم از حقوق عمومی و روابط خصوصی مردم و تأثیر اجرای صحیح و دقیق این نهاد در تنظیم روابط اجتماعی و پیشگیری از گناه و تعدی و تجاوز به قانون در جامعه اسلامی به طور اختصار به مبانی فقهی نهاد امربه المعروف و نهی از منکر اشاره می کنیم.
صرف نظر از آیات متعددی که خداوند در قرآن کریم مسلمین را دعوت به انجام کارهای نیک و خیر می کند آنچه از دیگر آیات این کتاب آسمانی استفاده می شود این است که در منطق قرآن کریم دعوت مردم به اقامه کارهای نیک و اجرای احکام شرعی و جلوگیری از کارهای زشت و ناپسند در چارچوب نظام اسلامی به عنوان نظارت عمومی و مسئولیت اجتماعی مسلمین نسبت به یکدیگر یک فرضیه دینی شناخته می شود به همین مناسبت تدوین کنندگان قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز نهاد امر به الامعروف و نهی از منکر را در اصل ششم این قانون وظیفه همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر و دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت با رعایت شرایطی که قانون معین می کند.
بنابراین در جامعه اسلامی مردان مومن و زنان مومنه اولیاء همدیگر هستند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند همین طور مسلمانان از نظر قران کریم بهترین امت هستند که در بین مردم مبعوث شده اند برای اینکه به کارهای شایسته امر می کند و از کارهای زشت نهی می نمایند1. در بیان مفهوم معروف و منکر به طور اجمال اشاره می کنیم ، معروف در لغت به معنی شناخته شده و در اصطلاح فقهی «معروف» آن چیزی است که عقلاً یا شرعاً معروف و پسندیده باشد و منکر در لغت به معنی کار زشت و ناپسند می باشد انکار شده است و از نظر فقهی هر چیزی است که عقلاً یا شرعاً ناپسند باشد1.
بنابراین در جامعه اسلامی مستفاد از آیات قرآن کریم هر مسلمانی موظف است که دیگری را به صفات پسندیده اخلاقی از قبیل انجام واجبات شرعی و همین طور رعایت و اجرای قوانین اجتماعی توصیه کند. چنین مسلمانی باید دیگران را به ترک کاره های زشت و ناپسند شرعی و قانونی راهنمایی کنند2. پس نهاد امر به معروف و نهی از منکر بعنوان یک واجب کفایی بدین معنی است که هرگاه از ناحیه کسی به حد کافی برای اجرای آن قیام شود تکلیف از دیگران ساقط می شود مشروط بر اینکه کسانیکه می خواهند اقامه به کارهای شایسته کنند و یا از اجرای کارهای زشت شرعی و قانونی جلوگیری نمایند باید بدانند و آگاه باشند آن امری را که دیگری ترک کرده از نظر شرع و قانون واجب است. همین طور آنچه را که در حال انجام است از نظر قانون و شرع حرام است و اجرای این وظیفه فطیر در شرایط فعلی کشورمان حائز کمال اهمیت است.
هر مسلمانی موظف است که دیگری را به اجرای مقررات به کمک اسلامی در چارچوب نظام حاکم توصیه کند و همینطور به خودداری از تعددی و تجاوز به حقوق عمومی و خصوصی نهی کند.
2- در سنت: لزوم اقامه امر به المعروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی در احادیث و روایات دارد از معصومین نیز مورد تاکید قرار گرفته است در اینجا به نمونه ای از آن اتکاء می کنیم. پیامبر اکرم(ص) درباره امر به المعروف و نهی از منکر میفرمایید: تا وقتی که آنها و امر به المعروف و نهی از منکر در میان امت من رواج داشته باشد مردم در خیر و سعادت زندگی خواهند کرد اما همین که مسلمین رعایت این فریضه دینی را ترک کنند خیر و برکت از آنان گرفته می شود به طوری که بعضی از آنان بر دیگران مسلط خواهند شد و مورد رحمت خداوند قرار نخواهند گرفت3.
همچنین در زمینه مسئولیت اجتماعی مسلمین از آن حضرت نقل شده است هر گاه مسلمانی در ارتباط با همنوعان خود برای انجام امور و در رفع مسائل و مشکلات مسلمین تلاش و کوشش که می تواند بکند به انجام نرساند او را نباید در زمره مسلمین قلمداد کرد4.

مطلب مرتبط :   ساده سازی، مکانیابی، محدودیت ها، الگوریتم ژنتیک

دسته بندی : علمی